SEPTEMBER/ OKTOBER 1990 nummer 27
A | PRIJS F 6,95 / BFR 143
Op weg met Calamus
CROMMER U T E R S
A TAM
Nieuwe Adventures
VOOr
al Midi voor beginners
ISSN __0923-2214 KN VA
Verkrijgbaalf bij UW ATARI dealer;
D.A. That's Pixel That's Stock SPC Modula-2 That's Write PS
Reading Partner That's Scanface That's Write Junior Publishing Partner Master That’s Viewdata Junior
That's PC-Speed That's AT-Speed
That's FunFace That's Address Megascreen
That's Write Uitrascript
Inf mn ormatie: Compo Software, Postbus 20, 6269 ZS Margraten
|
| Vincent van Diemen
| Wil Kerkhof
Colofon
ST is een onafhankelijk tijdschrift van en voor gebruikers van Atari ST computers.
ISSN 0923-2214
Uitgever en redactieadres Stichting ST
Bakkersteeg Oa
2311 RH Leiden postadres: Postbus 11129 2301 EC Leiden
telefoon: 071-130045
Kernredactie ST Han Driesen Peter Hendriks
Redactie-medewerkers Eke van Batenburg Victor Bestebroer
Berg Chabot
Tom den Duijf
Bas Jansen (Stichting MicroMusic)
Ronald J. van der Kamp (Redactiesecretaris en Stichting Modula)
Johan Lammens (contactpersoon België) Hans van Oudenaarden (illustraties) Guus Ramackers (Stichting MicroMusic) Egbert de Rooij
Jos Smeets
Erik van Straten
Jan Willem van der Veen
Verder werkte aan dit nummer mee:
Rob Bishoff, Bob Elbracht, Ger Loots, Cor Platenburg, Peter Scheele, Harry Spoor, Matoesjka Stienstra, Niek Stienstra, Ed Swets, Léon Verstappen, Herman de Vrees, Sander Vriesman, Ron van der Vring, Yargo
Foto’s omslag:
Victor Bestebroer (Fotostudio Uithoorn)
Abonnementen
Het tijdschrift ST verschijnt zes maal per jaar. Een abonnement voor zes nummers kost fl 35,-. Abonnementsgeld kan worden overgemaakt op postgirorekening 1626826 tnv. Stichting ST, Bakkersteeg 9a, 2311 RH Leiden.
Vragen over abonnementen kunt u stellen via telefoon: 071-130045 (9.00-10.30 en 18.30-19.30 op werkdagen).
Nadere informatie is te vinden op de service- pagina van de Stichting ST in dit blad.
Advertentiewerving
“Het Urkerland’
Dhr. Albert Schurink Postbus 29
8320 AA Urk
telefoon: 05277-4455 (tarievenkaart op aanvraag) Distributi
Betapress B.V, Gilze Telefoon: 01615-7800
Druk en vormgeving
Het Urkerland B.V.
Telefoon: 05277-4455
© Copyright Stichting ST 1990. Niets uit deze uitgave mag worden verspreid of i ig schriftelijke
Domain eo kunnen derhalve voor niet-commerciële doeleinden
vrijelijk worden gebruikt. |
SINNA september/oktober 1990
INHOUDSOPGAVE 3 _ Inhoud, Colofon en Adverteerdersindex 4 _ Redactioneel 4 _ST AGENDA 6 _ VRAGENHOEK
U vraagt, wij antwoorden
7 _ST ACTUEEL Het laatste nieuws en nuttige wenken.
16 _ De TT intern Deel 1: De hardware.
25 _Extrafloppy-drives aan de ST Deze schakeling is ook geschikt voor HD-drives.
26 Het Lantech netwerk Snelle datacommunicatie tussen ST’s
28 _Beginnersrubriek Wetenswaardigheden voor nieuwkomers (deel 2).
34 BASIC Programmeren in GfA-Basic.
36 __ST PUBLIC DOMAIN SOFTWARE Een overzicht van de nieuwste software.
42 BASIC Omikron-rubriek.
44 __ MIDI voor beginners Deel 1: Musical Instrument Digital Interface.
45 ST MARKT Kleine advertenties van en voor onze lezers.
46 ST BOEKEN 4 ree, ‘Object-oriented programming with Simula’,‘Fliegen mit dem Flight Simulator IIT en ‘Het grote Atari Midi Boek’.
48 _ Presentaties met HyperChart Een productbespreking.
52 ST ADVENTURE-GAMES ‘Kings Quest P’, ‘Leisure Suit Larry II, ‘Hero's Quest T', ‘Codename: Iceman’, “The Colonel’s Bequest’ en ‘Loom’.
56 ST GAMES ‘Dyther 07” een helicopterspel.
57 _ Nieuws uit onderwijsland Software van de GfA-gg.
58 Programmeren in ICON Aflevering 2 van deze cursus.
63 Netnieuws 90 deel 1 Wetenswaardigheden en nieuwtjes uit de hele wereld.
66 De MODULA-Hoek De laatste ontwikkelingen op compiler-gebied.
69 _ DTP-en met Calamus Deel 1: Een eenvoudig document.
72 De scanner De technische principes.
73 _ STICHTING ST SERVICEPAGINA Tijdschrift, software, hardware en boeken van de Stichting ST.
ADVERTEERDERSINDEX
47 Atin Elektroniks 32/43/55 CRS.
55 Cam Systems 75 Data Skip
76 Commedia 75 Epo
2 Compo Software 41 Havic
33 Computer Collectief 24 Tracks
Bt et
Redactioneel
Het zal u ongetwijfeld zijn opgevallen dat we de laatste tijd nogal wat aandacht besteden aan de TT. Op zichzelf is dit wellicht wat merkwaardig, omdat waarschijnlijk niemand van onze lezers over een dergelijke machine beschikt. De intro- ductie van de TT lijkt ook nog steeds te worden uitgesteld. Toch komt er een moment, dat deze machine opeens leverbaar is. Dit fenomeen hebben we uiteindelijk ook meegemaakt met de ST en de STE. Ik sluit het zelfs niet uit, dat de TT na verloop van tijd door hobbiisten zal worden aangeschaft. Een vijftal jaren geleden leek een machine met de mogelijkheden van de ST toch ook onbereikbaar. Het is in ieder geval zeer verstandig om, bij de ontwikkeling van software voor de ST, rekening te houden met een latere overstap naar de TT. Dit hoeft beslist geen belemmering te zijn bij het programmeren. Het leidt waarschijnlijk wel tot betere en betrouw- baardere programma’s.
Naast de informatie over de TT, die vooral voor de ervaren ST-gebruikers van belang is, worden ook de beginnnende ST-liefhebbers niet verge- ten. Dit nummer van ST biedt weer veel mogelijkheden om wat meer over de ST te weten te komen. De diverse rubrieken voor de beginners (o.a. Midi en Basic) bieden wellicht ook voor de gevorderden nog wel eens een nieuw inzicht. Kijk in elk geval ook eens naar de artikelen die op het eerste gezicht te oppervlak- kig of te diepgaand zijn. Hopelijk vindt u weer veel waardevolle informatie in dit blad.
(hd)
Bij de voorplaat De foto linksboven laat enkele details zien van de TT. Als u goed kijkt kunt u zelfs iets van het binnenwerk zien. De foto rechtsonder geeft alvast een voorproefje van de beschrijving van een aantal nieuwe adventure-games.
Dd ($ ij
Nederlandse gebruikersgroepen
VAG Alkmaar
Elke eerste zaterdag van de maand een bijeen- komst vanaf 13.30 uur in het Olympiagebouw, Olympiaweg 17, Alkmaar,
Karen Bakker (072-610539).
A.G.C.RA. Amsterdam
Bijeenkomsten iedere eerste maandag en dins- dag van de maand op Overtoom 458-2 in Amsterdam om 19.30 uur.
T. van Rooy (020-164562).
Atari gebruikers Arnhem-Nijmegen Bijeenkomsten iedere eerste zaterdag van de maand vanaf 13.30 uur in het gebouw ‘De Kinkel’, Dorpsstraat 1b in Bemmel.
Kees Verhaaf (08365-1510).
Bredase Regionale (BRAC) Bijeenkomsten elke eerste donderdag van de maand van 20.00 tot 23.00 uur in gemeen- schapshuis ‘Dorenbos’, Abdijstraat 26 in Breda.
Jan de Jong (076-810699).
Atari Computerclub
Gebruikersgroep Delft Bijeenkomsten elke eerste donderdag van de maand vanaf 19.00 uur in ‘Hotel Central’, Wijnhaven 6 in Delft. À. Balk (015-142397).
Atari Hobbyclub Den Helder
Geen specifieke ST gebruikersgroep, wel een groeiend aantal ST-bezitters onder de leden. Bijeenkomsten in principe elke laatste vrijdag van de maand in ‘Sint Nicolaas Centrale’, Loodsgracht 55, Den Helder (02230-18075). P. de Leeuw, Arie Kieboomstraat 64, 1785 HL Den Helder.
Atari gg. Doetinchem en omgeving Marcel Prinsen (08340-41274) na 18.00 uur.
Gebruikersgroep Dordrecht
Bijeenkomsten elke tweede dinsdag en vierde woensdag van de maand van 19.30 tot 23.00 uur in cantine Openbaar Groen’, Baden Powelllaan in Dordrecht.
Á. Bakker (078-511612).
Stichting Computer Eindhoven Gebruikersbijeenkomsten elke eerste zaterdag van de maand (10.30-15.30) in ‘De Ketting’,
Re
3a in Eindhoven. Verder een dins- le Evenementenhal te Eindhoven. Er is een eigen tijdschrift CLIP-
BOARD'. Jos Smeets (04902-40032).
Tinelstraat | dagavond per maand in d
Atari gg Eemland u Elke eik dinsdag van de maand een bijeen- komst in ‘De Til’, Hamersveldseweg 30 te Leusden. Aanvang 19.30 uur.
Martin Nefkens (033-945026).
Atari gebruikersgroep Friesland À
Iedere maand een bijeenkomst in het clubge- bouw van de Orca. AGGF, postbus 72, 8900 AB Leeuwarden.
Gooise Atari Gebruikers (G.A.G)
Elke derde zaterdag van de maand bijeenkom- sten in het ’J.Lighthart Centrum’, Phohistr. te Huizen. De dagen zijn goed toegankelijk voor rolstoelgebruikers.
Tom Demetrius (035-215660).
Atari Club Groningen (A.C.G.) En Bijeenkomsten om de veertien dagen in wijkcen- trum ’de Beijumkorff.
Louis Bervoets (050-415093).
Stichting GFA gebruikersgroep
Geen bijeenkomsten, wel het eigen blad: GFA- Info Inlichtingen: redactie GFA-Info, Frankrijk- laan 14, 2034 BA Haarlem of telefonisch (023-336946).
HCC Atari gebruikersgroep Bijeenkomsten op diverse plaatsen in het land. R. Aerts, Broekerwaard 102, Alkmaar.
Computer Gebruikers Hoogeveen Bijeenkomsten op de eerste dinsdag en de laatste donderdag van de maand vanaf 19.30 uur in ‘De Tamboer’, Hoogeveen.
Okke Roorda (05280-69366).
Gebruikersgroep Hoorn
Tedere tweede zaterdag van de maand een bijeenkomst van 14.30 tot 16.30 uur in de Kerkzaal van ‘De grote Beer’ in Hoorn. Inlichtingen: 02290-38809.
ST/68000 groep Leiden
Bijeenkomsten elke eerste donderdag van de maand van 20.00 tot 22.15 uur in het Centraal Reken Instituut aan de Wassenaarseweg 8 Leiden,
Tom den Duijf (071-134371).
mn
4
september/oktober 1990
Atari gg Limburg (AGGL)
Elke eerste maandag van de maand een bijeen- komst in ‘Terwinselen’, Schaersbergerweg 27, Kerkrade-West van 19,30 tot 22.30 uur.
Wil Braakman (045-418695).
Stichting Atari ST Club ‘Zuid Limburg’
Elke tweede zaterdag van de maand een bijeen-
komst in het ‘Multifunctioneel Centrum’, Mu-
eed 15 te Spaubeek vanaf 10.45 tot 16.00 ur.
Jeu Heykens (04490-72560).
Atari Vereniging Nieuwegein
Bijeenkomsten om de twee weken op de dins- dagavond, in buurthuis ‘De Bongerd’, Moerbei- gaarde 22 , Nieuwegein.
B. Manschot (03408-87418).
ST Oost
Bijeenkomsten iedere eerste dinsdagavond van de maand in ‘Twente Technovia’, Walstraat 2, Enschede. Aanvang 20.00 uur.
Henno Tillema (053-331876).
Atari club regio Oss
Wekelijkse bijeenkomsten ’s maandags vanaf 19.00 uur in wijkcentrum ‘De Hille’, Loovelt- laan 3, Wijk Ussen, Oss.
R. de Jong (04120-36036).
Atari ST gebruikersgroep Roosendaal
ledere tweede en derde woensdag van de maand wordt bijeengekomen in ‘Het Micro Home’, Industriestr. 15A, Roosendaal.
Gerard Roovers, R.C.C. (01650-62544) s’ avonds.
Atari gg Rijnmond-Rotterdam Bijeenkomsten elke tweede zaterdag (overdag) van de maand in buurthuis ‘De Kreek’ in De Akkers, Spijkenisse, elke eerste maandagavond van de maand in buurthuis ‘Ricardo’ aan de Arend van de Woudenslaan in Lombardije en elke derde donderdag van de maand in wijkhuis ‘Jaffa’, Weteringstr. 275 Rotterdam Kralingen. Ron Koolen (010-4554848) en Henny Hopman (010-4803510).
AST68000 Sittard
Elke derde zondag van de maand een bijeen- komst in zaal OASE, Bachstraat 51 te Sittard van 10.30 tot 16.00 uur,
Henry Baggen(04490-22598) of Piet Rooijakers (04490-44877).
HCC-Atari-ST Sittard
Bijeenkomsten op de derde woensdagavond van de maand in Centr. Limbrichterveld, Eisenho- werstr. 724, Sittard van 20.00 uur tot 23.30 uur. (Vanaf januari 1990 iedere tweede vrijdagavond van de maand.)
Rogier van Nassau (04490-19946).
ST gg Tilburg
Bijeenkomsten elke derde woensdag van de maand in wijkgebouw ’De Schans’, Schans 123, Tilburg.
Jos Moonen (03166-2617) of G. de Beer (013-5530617)
Suchting Computerclub Veldhoven Tedere laatste zaterdag van de maand een bijeen-
SIRENA september/oktober 1990
komst van 11,00 tot 16.00 uur in “t Patronaat’ aan de Blaarthemseweg 18 in Veldhoven. Engel Geukens (040-535099).
Atari Computerclub Veluwe/IJsselstreek Bijeenkomsten om de veertien dagen op dins- dagavond van 19.30 tot 22.15 in Sportcentrum ‘de Maten’, Ambachtsveld 2 te Apeldoorn. Dhr. Verhagen (055-410727.
Atari ST-club Venlo
ledere derde zaterdag van de maand een bijeen- komst van 10.00 tot 12.00 in klubgebouw ‘De Viking’, Vikingweg te Venlo.
Cees van de Wouw (077-511005).
Atari ST gebruikers Venlo Een Stichting is in oprichting. Meer info bij: Bert Ketels (077-827267).
ST-Club Wageningen Gebruikersbijeenkomsten elke derde woensdag van de maand vanaf 20.00 uur in ‘d'Avondwa- ke’ te Wageningen met demonstraties van hard- en software. Maandelijks het clubblad ST- FOLDER met tips en wetenswaardigheden. Stephan Tiebosch (08373-14350)
ST-gebruikersgroep Zeeland(STZ) Bijeenkomsten in buurthuis ’De Pit’ te Goes op elke tweede dinsdag van de maand vanaf 20.15 uur.
Th. Hagenaar (01184-78257) of C.Jansen (01192-2195)
Atari gg Zoetermeer (Z.A.G.G.) Bijeenkomsten op de tweede donderdag van de maand in wijkcentrum ’Buytenwegh’, Telders- rode 25, Zoetermeer.
G. Verbaan, Vissendreef 43, Zoetermeer.
Atari ST Zwolle
Elke tweede vrijdag van de maand vanaf 20.00 uur een bijeenkomst in wijkcentrum ‘Zwolle- Zuid’, Munterkamp 75, Zwolle.
Ed. Hoogkamer (038-652859).
Vlaamse gebruikersgroepen
GAST, Aalst Mark Barbe (053-773399).
ACB, Antwerpen zie Triple A, Antwerpen
HCC Atari ST, Antwerpen
Vergadering elke eerste woensdag van de maand op de eerste verdieping van de HCC-lokalen, Kleine Markt 7-9 te Antwerpen
Patrick Op de Beeck (03-4494445).
Triple A, Antwerpen
bijeenkomsten in ’de Nieuwe Carnot’, Carnotstr 60, Antwerpen op dinsdag en donderdaga- vond.
Koen van der Elst (03-2329855).
Computer Club Asse (CCA)
Om de twee weken een bijeenkomst op vrijdag- avond in het clubhuis, Stationsstraat 36, Asse Jean-Pierre Van Vaerenbergh (053-6608348)
Stichting ST, België Johan Lammens (091-231624).
Atari Computerclub Brugge Bijeenkomsten elke woensdag vanaf 20.30
uur. Franky Vanhooren (050-316899).
VTB-VAB Atari gebruikersgroep Deinze
Elke derde zondag van de maand van 9.00 tot 12.00 uur in lokaal ‘Palaestra’ te Deinze. Dominique Fierens (091-3868689). Kontaktman in Nederland: Stan van Zon (071- 173638).
WESTRAND, Dilbeel Luc Mertens (02-5693402).
VTB-Atari Computerclub Evergem VTB-lokaal, Hekstraat 7, 9050 Evergem, België. Tweewekelijkse vergaderingen; eenmaal op dinsdagavond (19.00-23.00 uur) en eenmaal op zondag (10.00-17.00 uur).
Patrick Delabarre (091-262929 na 19.00 uur).
Floppy A.C.C. Genk
Elke derde zaterdag van de maand in het gemeentehuis te Genk.
Frans Liekens, (011-354893).
Atari ST club Gent
Maandelijkse vergaderingen op maandag om 20.00 uur in café “Willen is Kunnen’ in de St. Coletastraat in Gent.
Filip Nevejans, (091-2224329).
VAST, Gent Eric Blanpain (091-301954).
CAST, Hasselt _ Mark Broucks (011-221394).
HCC Atari ST, Kortrijk Frans Van De Maele (056-667548).
ISTARI Workshop, Mechelen Gust Vervoort (015-211020).
HCC België Modula-2 Interesse Groep Patrick Op de Beeck (03-4494445)
V.Z.W., Roeselare
Midden Westvlaamse Hobby Computer Club Bijeenkomsten op de 1-ste, 2-de en 3-de zater- dag van de maand in de Iepersestraat 102 te Roeselare. Er wordt een eigen clubblad uitgege- ven.
Carl Devriese (051-227739)
De redactie van ST zoekt contact met de in deze agenda niet opgenomen ST-gebruikersgroepen Vooral onze Vlaamse collega’s worden hiert uitgenodigd. Correspondentie o.v.v. ‘Agend richten aan:
Stichting ST,
Bakkersteeg 9a,
2311 RH Leiden.
Vragen en tips voor deze rubriek kunnen op de volgende wijze worden ingediend:
Per post: Stichting ST Postbus 11129 2301 EC Leiden
Telefonisch: 071-130045 (9.00-10.30 en 18.30-19.30 op werkdagen)
Electronisch:
STER-BBS
01880-40035 (V21,V22,V22-bis)(vier lijnen) 300, 1200 en 2400 baud
01880-42472 (V23)
Op verzoek is ook een persoonlijk antwoord mogelijk. In dat geval moet u wel een aan uzelf geadresseerde en gefrankeerde retourenvelop bijsluiten.
Vraag:
Waarom werkt het aan- en uitschakelen van de muiscursor met behulp van een aanroep van VDI niet in GfA-Basic? Zie het volgende pro-
grammafragment:
CONTRL(0)=123 ! opcode voor v-hide.c CONTRL(1)=0 ! geen invoer in ptsin CONTRL(3)=0 ! geen invoer in intin VDISYS
Antwoord: GfA-Basic houdt zelf bij of de muiscursor aan of uit staat. Dit is nodig om bij grafische comman- do's de muis tijdelijk uit te schakelen. Zo wordt voorkomem dat deze commando's niet goed werken op de plaats van de muiscursor. GfA- Basic beschouwt onder andere alle VDI-aan- roepen als grafische commando's. Het VDI- commando om de muiscursor uit te schakelen wordt daardoor direct ongedaan gemaakt na afloop van dat commando. GfA-Basic biedt zelf wel commando's om de muiscursor aan En uitte schakelen (HIDEM en SHOWM). Deze com- mando’s worden uiteraard wel in de adn a- tie van GfA-Basic verwe rkt Een soortgelijk probleent elkaar gebruiken van de Wil dow-commando's
mmm
„Ook hier kan de el Ae jn het eten
gooien. Gebruik daarom © Hr do’s van GfA-Basic òf de commando s V&L De puristen onder ons doen natuurlijk het
laatste.
Vraag: Ais k i iskettes uit de SAG-bibliothee
Sommige PD-diskettes Ul en PD-disket-
lijken dezelfde inhoud te heb) Dé tes van de Stichting ST. Zijn uitwisselbaar!
deze diskettes
Antwoord:
Bij de diskettes van de Stichting ST wordt zoveel mogelijk gezorgd, dat zij de laatste versi€s van de programma’s bevatten. Bovendien wordt altijd getracht problemen met deze programmâ s, bijvoorbeeld door verschillen tussen de Duitse TOSsen en de hier gangbare TOSsen, te verhel- pen. De diskettes uit de SAG-bibliotheek wor- den niet meer opgewaardeerd. Verschillen zijn
dus beslist niet uitgesloten.
Vraag:
ST-Digger kan objectmodules in het DRI- formaat decoderen. Sommige files met de exten- sie O worden echter niet gedecodeerd. Hoe kan
dit?
Antwoord:
De extensie .O is geen garantie dat het een objectmodule in het standaard DRI-formaat betreft. Het gaat soms om een variant, bijvoor- beeld bij GfA-Basic, Het omzetten naar het standaardformaat is dan meestal eenvoudig mo- gelijk. In andere gevallen is het formaat volledig afwijkend, zoals bij de laatste versie van Turbo C. Alsde compiler of assembler niet kan worden ingesteld op het produceren van DRI-code, dan is het het beste om de modules te linken tot een volledig programma. Zorg dan wel dat de debug-informatie wordt bijgevoegd, zodat de modules herkenbaar blijven.
Tip L: De laatste versie van Turbo C (versi
) rsie 2. uitgebreide debug-informatie Kah pi programma’s. Deze debug-informatie wordt voor een gedeelte opgenomen na de relokatie- tabel van het programma. TOS negeert deze
informatie gewoon bij het starten programma. Virusbestrijdingsprogzn tn
als Sagrotan slaan echter alarm. Alst 2 programma is, dan weet u waarsd Wegen Pat de oorzaak is. Het is aan te raden Ks debug-informatie te verwijderen, als ie gramma Op een of andere wijze in Po. brengt. U voorkomt daarmee paniek, Î
Tip 2: De debugger van Turbo C verwacht relokatietabel van een programma (volgens Î regels) wordt afgesloten met een O-byte 7 C en vele andere compilers en asen houden zich hieraan. Omdat TOS rie, kritisch is op dit punt, wordt deze laatse 5 soms weggelaten. Dit geeft normaal geen blemen. Het is gelukkig vrij simpel m ed een extra O-byte toe te voegen met het vk programma:
d
Hinclude Sstdio.h> int main()
{FILE *fhandle; fhandle=fopen(”X.PRG”,’ab”); fputc(O,fhandle); fclose(fhandle);
return 0; }
Voor X.PRG moet u de filenaam van helt behandelen programma invullen. De moa van het verhaal is, dat het altijd aan te radens om de officiële weg te bewandelen. 'Slimmigi den’ breken je dikwijls na verloop van tijd op.
Han Driesen
september/oktober :+°Û SP,
ST Actueel
Rectificaties
De redactie probeert zo veel mogelijk te voorko- men dat er fouten en onjuistheden in deze rubriek voorkomen. Af en toe lukt dat niet en dan wordt geprobeerd in de volgende aflevering van deze rubriek dit recht te zetten.
In de vorige aflevering is de informatie onder het
kopje 'Notator’ onjuist gebleken. Hier volgt een verbetering.
Notator
De firma Mopro, tel.: 030-316247 is de verte- genwoordiger voor alle software van C-Lab, dus ook Notator. In het vorige blad is vermeld dat met versie 3.0 ook noten geprint kunnen wor- den. Het printen van muzieknoten is iets dat dit programma als sinds het begin kan. Nieuwe versies van Notator bevatten altijd meer moge- lijkheden en diverse uitbreidingen. Het vergelij- ken van de prestaties van Notator met een professioneel muziek-zetprogramma van vele tienduizenden guldens is onjuist. Notator is ontwikkeld voor gewone gebruikers, die het programma professioneel kunnen gebruiken, maar niet voor muziekuitgeverijen. Daarom is Notator ook een betaalbaar programma.
De firma Mopro is verhuisd naar Decimalaan 21, 3526 AH Utrecht. Het telefoonnummer is: 030-880166.
(RvdK)
Stop de Genius - aanvulling
In het vorige nummer van ST (nr. 26) is beschreven hoe door een modificatie van de Genius-muis deze niet meer aan het wandelen slaat. Helaas voldoet deze modificatie in een aantal gevallen niet. Dit komt doordat de lichtgevoelige diodes in sommige gevallen niet genoeg stroom doorlaten, waardoor de spanning op de ingang van de buffers niet boven de 3,5 Volt komt. Het gevolg is dat de muispijl na de modificatie helemaal niet meer van z’n plaats wil, of maar in 1 richting. De reden hiervoor is ofwel dat de lichtgevoelige diodes wat minder gevoelig zijn, ofwel dat er te weinig licht op valt in de 'aan’ stand. Dit laatste kan soms verholpen worden door ze wat beter op hun plaats te duwen; soms zitten ze nl. wat ver van het
september/oktober 1990
draaiende schijfje af. In alle andere gevallen volstaat het om de weerstanden RI t/m R4 te vervangen door weerstanden van 15 Kilo-ohm Hierdoor hoeven de diodes minder stroom door te laten om de benodigde 3,5 Volt ingangsspan- ning van de buffers te halen.
(EvS)
Atari-beurs
Van 24 tot 26 augustus is weer de jaarlijkse beurs van Atari gehouden in Düsseldorf. Als richtmo- tief voor deze beurs is DTP (DeskTop Publis- hing) bedacht. Maar ook zal er dit jaar erg veel getoond worden dat verband houdt met MIDI (muziek dus). Er worden zeker 200 verschil- lende standhouders verwacht en het oppervlak is gestegen van 12.000 naar 18.000 vierkante meter. Gehoopt wordt op een bezoekersaantal van ruim 50.000.
Op de stand van Atari zelf (die natuurlijk het grootste is van allemaal) zullen de volgende afdelingen zijn: 1. PC's en toebehoren, 2. de Portfolio met zijn interfaces en uitbreidingen, 3. de Stacy en diverse dingen op het gebied van geluid, 4. een stand met TT’s, 5. Unix-TT/X en ATW.
Apart zal er een DTP-centrum zijn waar diverse firma’s demonstraties van hun spullen geven en de gebruikers een indruk kunnen krijgen van de werkzaamheden die leiden tot de vervaardiging van de beurs-krant.
Diverse deskundigen van Atari zullen aanwezig zijn om een aantal lezingen te geven. Ook zal er
een foram gehouden worden over de toepassin gen op het gebied van muziek
Een aantal onderwijsinstituten zullen gezamelijk demonstreren waar ze zal een ST voor gebrui- ken.
Recycling
Alhoewel men al lange tijd toekomstvisoenen heeft over 'het papierloze kantoor’ is de praktijk tot nu toe dat er steeds meer computerpapier wordt verbruikt. Ook de hoeveelheden wegge- gooíd inktlint nemen evenredig toe. Een grote leverancier van computer papier, labels en inktlinten, de firma HCS te Rotterdam, tel: 010-4526459 zal alle verbruikte printerlinten innemen en betaalt 50 cent per stuk. De verwer- king zal zo milieuvriendelijk mogelijk gebeuren; zo zal het plastic worden teruggewonnen en gaan de inktlinten bij het klein chemisch afval.
Megapaint
In Duitsland wordt nogal veel gebruik gemaakt van het grafische programma 'Megapaint IT van de Berlijnse software fabrikant Tommysoft. Op de grote Atari beurs in Düsseldorf zal versie 3.0 worden voorgesteld. De belangrijkste verbete- ring ten opzichte van zijn voorgangers zal de modulaire opbouw zijn, waardoor het pro- gramma de eigenschappen van een ’shell” gaat krijgen van waaruit andere programma’s aan de gang worden gezet. Zo zullen binnenkort modu- les beschikbaar zijn om de scanners GT4000 en GT 6000 van Epson, te kunnen gebruiken.
De afdeling ‘Tekst editen’ is verbeterd. De prijs
zal pittig blijven, namelijk bijna DM 800,- voor
versie 3.0 van Me tÎl, Er zal p
een update-regel or bezi
officiële versie. M bij: Tommy ERS TINGA B MET 2 ze KNEAE)
Softw are, Selchowerstr, 32, D-1000 Berlijn, tel han 62 18 06-3. vertegenwoordigers voor ons and zijn: Jotka Computing, tel.: 08380-38731 en Steve Ned, tel: 01102-44144.
Midi-cursus
De door de Stichting Themuz georganiseerde Midicursus voor instappers’ heeft veel belang- stellenden getrokken. Een handicap was wel dat de cursus alleen in Rotterdam gegeven werd. Nu isdoor medewerking van Roland Benelux, Atari Benelux, Mopro, James B. en Acorn een mo- biele MIDIset verwezenlijkt. De Road Show kan in de toekomst diverse plaatsen in het land aandoen.
De Cursus is bedoeld voor muzikanten die wel een instrument kunnen bespelen maar weinig of niets weten van MIDI. Meer informatie bij Stichting Themuz Rotterdam, tel: 010- 4792410.
UltraScript
Van deze PostScript-emulator (die werkt met zowel 9-naalds en 24-naalds printers maar ook zeer fraai met de Laser-printer) zal er een update komen (versie 2.04). De nieuwe versie zal een stuk sneller werken dan de oude versie omdat tijdrovende stukken code zijn herschreven (in assembler). Jammer blijft het wel dat enkel fontbeschrijvingen van type 3 worden geaccep- teerd en niet van type 1, waardoor het nog niet mogelijk is om de Adobe-fonts te gebruiken. Het is te hopen dat er gauw iemand met een programma komt om fonts van type 1 naar type 3 beschrijvingen om te zetten.
(RvdK)
Meer RS-232
Voor sommige mensen is die ene RS-232 poort op de ST toch wat te weinig, De firma Volders Computer Service kan hier binnenkort verande- ring in brengen. Dit bedrijf gaat een RS-232 uitbreiding leveren die bestaat uit een kast met daarin vier- of acht RS-232 poorten die zijn uigevoerd ín 9-pins D-connectoren. Verder kan er, speciaal voor deze RS-232 uitbreiding, ook een BBS pakket geleverd worden. Hiermee kan men op de ST een BBS met vier of acht lijnen laten draaien. De prijs van de RS-232 uitbrei- ding en het BBS pakket was tijdens het ter perse gaan van dit blad nog niet bekend, Maar meer informatie kunt u krijgen bij: Volders Computer Service, Postbus 21932, 3001 AX Rotterdam
tel: 010-4511537, fax: 010-4511500.
(EdeR)
AT-Speed
De eerste testexemplaren van de opvolg
oren ERE SEE aes vo
_peze À PC-Speed zijn al gesignaleerd | met W
niets meer dan 5 n plaa d hard gaal CPU in pl zijn
pc-Speed in
s povenop de 6 Je KhA ers van eCn DE pe intern een connector peeft die alle signalen V de CPU bevat, zal er een DE.
het dan niet meer noodzakelijk maa jeven solderen. De AT-kaart als de PC-Speed 15, 5 , Dit is Po geten door zee pi van zogenaamde Ce Ws Pis
is net ZO
ijk zal deze haalt een faktor van 4) Oe de AT-emulator ongeveer 75 procent ik heid van een vergelijkbare AT bereiken. Over de bijgeleverde software is nog weinig
ï lator
al is het zeker dat de emu ave n rie een accessolre. Dat men vanuit een pro” rd bijvoorbeeld)
gramma op de ST / terecht kan komen in de MS-DOS machine (om
bijvoor! E ne arbeid weer terug ene (First Word in dit voorbeeld) op de plaats waar men gebleven Wâs. Natuurlijk gaat dit allen maar goed beschikbaar is. Om toch mensen men maar 1 Mb geheugen ook die prachtige mogelijkheid te bieden, heeft men het volgende bedacht: heeft men een harddisk, dan is het wegschrijven van Ì Mb best snel te doen. Moet de AT-Speed gebruikt worden, dan wordt eventjes de inhoud van het geheugen naar schijf gecopieerd (om deze later weer terug te kunnen plempen) waarna de AT-emulator ge- woon de beschikking heeft over het geheugen. Natuurlijk kan dezelfde grap ook uitgehaald worden vanaf de AT kant. Dan kan het mogelijk zijn om vanuit de ST waar men bezig is eventjes in de AT te duiken, daar iets te doen, tot de conclusie komen dat men even terug wil naar het programma op de ST om dan weer verder te gaan waar men op de AT was gebleven. Tot op heden kan een dergelijke werkwijze alleen gevolgd worden als men de Supercharger van Siemens gebruikt (maar die heeft dan ook eigen geheugen in zijn kastje zitten). Een probleem voor PC-Speed-gebruikers is dat men wel ens moet omschakelen van ‘grafische kaart’. Net zoals de ST-programma’s kent die alleen of zwart/wit of kleur nodig hebben, zodat er af en toe een reset moet gebeuren om in de goede resolutie terecht te komen, zo moet men ook af en toe onder MS-DOS te werk gaan om in de goede schermresolutie terecht te komen. Nieuw zal een MS-DOS-programma zijn waar- mee mel in de maag een andere schermop- ouw kan instellen, À emulator echt Rl, ers REL, ten n na doen, afgewacht worden. Tot op heden is PC- ee „oed in geslaagd om een hele boel BER. prijs van de AT-Speed - liggen, dus duurder dan
„greed. Misschien wordt PC-Speng
S brie wel goedkoper. Oer opdit moment ís Duitsland al welde van de firma ‘Vortex’ in volle productie Ones emulator kost minder dan DM sop. Pee van de AT-Speed in ons Een
om je Poealers kunnen bestellen via Ar,
f advies verkoopprijs van fl 69 4 ‚n. Net zoals voor PC-Speed
aangegeve U Kan naar de eigen dealer stappen voor inbony, Men
(JS) Geheugenuitbreiding
importeur impO! Software te Margraten, tej. >” 5 : Oasg
aar meer geheugen in de ST ir: Het nieuwste op dit momen, blij
De vraag n breiding van de firma Sch hi
aanhouden. eugenuit! Á Si ronderheid aan dit product is, dat dd : inbouw in een 520ST+, een 1040 of een bi ST1 niet een halve megabyte geheugen werkloos in de machine heeft zitten. p) ips MMU uit zijn voet te halen, de geheu, geni dingskaart in de vrijgekomen VOEL e steken er. nog een stuk of zes draadjes te solderen, en uitbreiden naar 2 of 4 Mbyte. De geheugens peeft hardware aan boord om adresd, ú voor de in de ST achterblijvende geheugen; te maken. Hierdoor hoeven geen chips wer Ds in de machine te blijven zitten. Meer inf loos bij Schuh GmbH, Langonerstr 2, D-812) ai perg Duitsland, tel.: 08856/7709. Ben inne teur voor ons land is nog niet bekend, 5
RNA-analyse
In de biochemie bestaat een grote belangstel; voor de zogenaamde Ribo-Nucleïne-zuren, af. gekort tot RNA. Deze eiwitten bestaan uit en beperkt aantal soorten aminozuren. Het is de volgorde en de lengte van een RNA-molecnl waar men in eerste instantie belangstelling voor. heeft. Is deze structuur doorgrond, dan is vervol. gens van belang hoe het eiwitmolecuul er ruimtelijk (in 3-dimensies) uit ziet. Na verl onderzoek is men erin geslaagd om methodes te bedenken waarmee men de vorm van het molecuul kan voorspellen uitgaande van de volgorde van de aminozuren. Aan de Univers teit van Leiden is een programma ontwikkel STAR geheten (STructure Analysis of Rra), geschreven in APL, dat zeer goede voorspelln- gen weet te doen. Er zouden zelfs al onderzoek: instituten zijn die een ST gekocht hebber, del om dit programma te kunnen gebrui en.
Een zeer uitgebreide en bruikbare demo-versië van het programma is te vinden in de PD. bibliotheek van de Stichting ST. (Zie de rubriek ’Nieuwe PD Software’.) Op de disk staat ook een zeer uitgebreide handleiding van ruim 150 bladzijden.
STE
Kant-en-klare insteekbare geheugenkaart” voor de STE zijn te verkrijgen bij Jotkâ Con ting te Ede, tel: 08380-38731. De pris uitbreiding tot 2 Mb is fl 486,- en voor 4 MD 972,. Deze kaartjes vervarsen de modules inde STE zitten. Ook iere nbouwkdok de STE verkrijgbaar voor £ «9,
september/oktober-199: S12/}
Harddisks
Op de Atari-beurs in Düsseldorf zal de firma FSE enkele nieuwe harddisks van het merk Quantum introduceren. Er zal voor DM 1398.- een 52 Mbyte harddisks te koop zijn en voor DM 1998,- een drive met een capaciteit van 105 Mb. De techniek is nu zover gevorderd dat een drive nog maar 1 inch hoog is en dat de Stapsnelheid is toegenomen. tot gemiddeld 17 ms. Ook het opgenomen vermogen ìs inmiddels gedaald ìs bedraagt nu 6 Watt. Nog wel trekken harddisks een grote stroom zolang de aandrijf motor niet op toeren is gekomen. De betrouw- baarheid van de hardware is nu zo groot geworden dat de firma FSE twee jaar garantie geeft! De harddisks die FSE uitlevert zijn allen Voorzien met een ICD hostadaptor met cache geheugen. Hierdoor kunnen overdrachtssnelhe- den van gemiddeld 900 Kbyte per seconde gehaald worden. Verder is er een thermisch geregelde ventilator en zijn de harddisks zeer
geluidsarm.
2 Jahre Garantie 64 KB Hard-Cache
Leverancier in ons land zijn CAM te Utrecht, tel: 030-314250 en Commedia te Amsterdam tel: 020-231740.
Ook zijn de losse floppy drives, kant en klaar aansluitbaar op de ST in prijs gedaald en kosten nu nog maar DM 198,- in Duitsland.
Hyper-software
Door Atari U.K. (=Engeland) wordt al enige tijd een serie softwareproducten op de markt gebracht die redelijk populair schijnt te zijn. Nu zal ook Atari Benelux deze software gaan distribueren. Tot op heden zijn er de volgende pakketten: HyperPaint voor fl 89,-. HyperChart voor fl 449,- en HyperDraw voor Fl 139,-.
Calamus-update
Voor bezitters van de Nederlandse versie van Calamus, heeft Atari Benelux een update-rege- ling. Alle bezitters die hun registratie kaart ooit in het verleden hebben ingestuurd, zullen inmid- dels in het bezit zijn van een update. Maar iedereen die die kaart nog niet heeft ingestuurd, zal lang kunnen blijven wachten. De remedie is: stuur de originele disks, tesamen met de registra- tiekaart op en dan zal de update voor fl 25,- per post retour komen. In de nieuwe update is niet veel veranderd; er zijn enkele fouten uitgehaald
‘EE
september/oktober 1990
en het afbreken (op zijn Nederlands) gaat beter. De aanvullende pakketten ‘Outline Art en 'PKS Write’ zijn ook in een Nederlandse versie te verkrijgen voor respectievelijk fl 499, en fl 240,
Basic
De firma Omikron hoopt op de grote beurs in Düsseldorf het TT-Basic te tonen. In hoeverre dit basic voor de TT verschilt ten opzichte van het ST-Basic is nog onbekend. Hoogstwaar- schijnlijk zullen programma’s geschreven in het Omikron-dialect zonder moeite overgezet kun- nen worden. In elk geval is gebleken dat niet alleen de ST-interpreter, maar ook gecompi- leerde programma’s niet op de TT werken. Verder zal er een nieuwe bibliotheek met functies beschikbaar komen die heel veel han- dige dingen bevat voor mensen die spelletjes willen schrijven.
16 Mbit DRAM
De firma Siemens is als eerste in Europa erin geslaagd om werkende proefexemplaren te ma- ken van een 16 Mbit dynamische RAM-chip. Deze geheugenchip bevat maar liefs 30 miljoen bouwelementen en zit op een silicium oppervlak van 12 bij 12 millimeter. Te verwachten is dat zeer binnenkort ook de techniek zal zijn ontwik- keld voor de massaproductie en dat over een jaar de eerste computers op de markt zullen komen waarin deze chips gebruikt worden.
Shareware
De ervaring heeft geleerd dat ’Shareware’ voor de auteur in Europa geen noemenswaardige inkomsten oplevert. Om te proberen hier veran- dering in te brengen, zal een poging worden gedaan door A.E. Strijker, De Timpe 20, 8561 EB Balk, tel: 05140-2377. De bedoeling is dat er een organistie wordt gevormd die de zaken centraal kan gaan afwerken. Men meldt als auteur zijn shareware programma aan en beta- lingen lopen via een centraal punt. Het oprichten van net zo’n organistie als er bestaat voor de bescherming van de auteursrechten in de muziek en theaterwereld, is de bedoeling. Daar bestaan de BUMA en de STEMRA die succesvol geld binnenhalen.
Printerlinten
Iedere bezitter van een printer zal regelmatig een nieuwe cassette met vers inktlint moeten kopen. Hoe mooi zou het niet zijn om op de één of andere simpele manier wat verse inkt in het lint te kunnen aanbrengen. Rekent een NEC P2200 bezitter uit wat de prijs is per velletje A4 dat uit de printer komt, dan zal dat in de buurt van een kwartje liggen! Er is wel een machine in de handel (voor ongeveer fl 500,-) die grote aantal- len linten kan herinkten, maar deze is alleen geschikt voor grote kantoren. Voor hobbyisten is er nu een soort viltstift met pompmechanisme waarmee men opnieuw inkt kan aanbrengen op het lint. Met klemt de cassette vast en gaat
handmatig met wat geduld het hele lint regelma tig doorspoelen, terwijl men dan met de stift de inkt laat vloeien. De prijs ie fl 99,50 en men krijgt een fles speciale olie bevattende inkt erbij Meer informatie bij: Computer Ideal. Postbus 843, Venlo, tel: 077-822447
Grafieken
De firma Omikron is zeer bekend doordat vele mensen hun Omikron Basic mij de aankoop van de ST gratis hebben meegekregen. Omikron brengt een programma uit voor het maken van ‘business’ grafieken. Men kan met dit pro- gramma zowel vector tekeningen maken als pixel-afhankelijke beelden. Zodoende kan men de geproduceerde grafieken ofwel in Calamus importeren ofwel in Signum. Heel handig is ook de mogelijkheid om, door de naam te verande- ren, het programma te gebruiken accessoire.
Info-beurs
Onder de paraplu van Atari zijn in een aantal steden in Duitsland een soort beurzen gehouden voor handelaren. Onder andere de firma’s DMC, Compo, Applications Systems, 3K en Wordperfect deden mee en toonden producten zoals: Adimens, Calamus, Retouche, That's Write, Arabesque enz. Gekozen thema’s waren: snijplotters aan de ST, beeldbewerking, schift- herkenning en DTP. De respons van handelaren was zo gunstig dat volgend jaar weer dergelijke bijeenkomsten worden georganiseerd.
TT en VME
De firma Rhotron, bekend van zijn ST's die ingezet worden in de meet en regeltechniek, zal een aantal VME-kaarten uitbrengen die geschikt zijn voor de TT (en TT/X). Zo zijn er een aantal seriële en parallelle I/O-kaarten, een aantal A/D en D/A-omzetters en een HP-IB bus. Deze kaarten kunnen door middel van software op de TT bediend worden.
Desk Datel Prozesse Soastiges Start Stap Spelchere Bracken
ML OTN Mae NER at
+5,2845
rhe-Prezer
Door toepassing van de allernieuwste grafische kaarten kan men nu meetgegevens op het scherm krijgen in een resolutie van 800 bij 600 punten in 16 kleuren.
GEM
Men moet niet denken dat ST bezitters de enige zijn die GEM ter beschikking hebben, ook PC's kunnen tegenwoordig GEM gebruiken. Zitten we op de ST nog te , GEM-versie die sinds het begi eranderd
(versie
GU IIRDEIA NL TENERAE
Harddisks
Op de Atari-beurs in Düsseldorf zal de firma FSE enkele nieuwe harddisks van het merk Quantum introduceren. Er zal voor DM 1398.- een 52 Mbyte harddisks te koop zijn en voor DM 1998,- een drive met een capaciteit van 105 Mb. De techniek is nu zover gevorderd dat een drive nog maar 1 inch hoog is en dat de stapsnelheid is toegenomen tot gemiddeld 17 ms. Ook het opgenomen vermogen is inmiddels gedaald is bedraagt nu 6 Watt. Nog wel trekken harddisks een grote stroom zolang de aandrijf- motor niet op toeren is gekomen. De betrouw- baarheid van de hardware is nu zo groot geworden dat de firma FSE twee jaar garantie geeft! De harddisks die FSE uitlevert zijn allen voorzien met een ICD hostadaptor met cache geheugen. Hierdoor kunnen overdrachtssnelhe- den van gemiddeld 900 Kbyte per seconde gehaald worden. Verder is er een thermisch
geregelde ventilator en zijn de harddisks zeer geluidsarm.
2 Jahre Garantie 64 kB Hard-Cache
Leverancier in ons land zijn CAM te Utrecht, tel: 030-314250 en Commedia te Amsterdam tel.: 020-231740.
Ook zijn de losse floppy drives, kant en klaar aansluitbaar op de ST in prijs gedaald en kosten nu nog maar DM 198,- in Duitsland.
Hyper-software
Door Atari U.K. (=Engeland) wordt al enige tijd een serie softwareproducten op de markt gebracht die redelijk populair schijnt te zijn. Nu zal ook Atari Benelux deze software gaan distribueren. Tot op heden zijn er de volgende pakketten: HyperPaint voor fl 89,-. HyperChart voor fl 449,- en HyperDraw voor Fl 139,-.
Calamus-update
Voor bezitters van de Nederlandse versie van Calamus, heeft Atari Benelux een update-rege- ling. Alle bezitters die hun registratie kaart ooit in het verleden hebben ingestuurd, zullen inmid-
en het afbreken (op zijn Nederlands) gaat beter De aanvullende pakketten ‘Outline Art en 'PKS Write’ zijn ook in een Nederlandse versie te verkrijgen voor respectievelijk fl 499, en fl 249,
Basic
De firma Omikron hoopt op de grote beurs in Düsseldorf het TT-Basic te tonen. In hoeverre dit basic voor de TT verschilt ten opzichte van het ST-Basic is nog onbekend. Hoogstwaar- schijnlijk zullen programma’s geschreven in het Omikron-dialect zonder moeite overgezet kun- nen worden, In elk geval is gebleken dat niet alleen de ST-interpreter, maar ook gecompi- leerde programma’s niet op de TT werken. Verder zal er een nieuwe bibliotheek met functies beschikbaar komen die heel veel han- dige dingen bevat voor mensen die spelletjes willen schrijven.
16 Mbit DRAM
De firma Siemens is als eerste in Europa erin geslaagd om werkende proefexemplaren te ma- ken van een 16 Mbit dynamische RAM-chip. Deze geheugenchip bevat maar liefs 30 miljoen bouwelementen en zit op een silicium oppervlak van 12 bij 12 millimeter. Te verwachten is dat zeer binnenkort ook de techniek zal zijn ontwik- keld voor de massaproductie en dat over een jaar de eerste computers op de markt zullen komen waarin deze chips gebruikt worden.
Shareware
De ervaring heeft geleerd dat ’Shareware’ voor de auteur in Europa geen noemenswaardige inkomsten oplevert. Om te proberen hier veran- dering in te brengen, zal een poging worden gedaan door A.E. Strijker, De Timpe 20, 8561 EB Balk, tel: 05140-2377. De bedoeling is dat er een organistie wordt gevormd die de zaken centraal kan gaan afwerken. Men meldt als auteur zijn shareware programma aan en beta- lingen lopen via een centraal punt. Het oprichten van net zo’n organistie als er bestaat voor de bescherming van de auteursrechten in de muziek en theaterwereld, is de bedoeling. Daar bestaan de BUMA en de STEMRA die succesvol geld binnenhalen.
Printerlinten
Iedere bezitter van een printer zal regelmatig een nieuwe cassette met vers inktlint moeten kopen. Hoe mooi zou het niet zijn om op de één of andere simpele manier wat verse inkt in het lint te kunnen aanbrengen. Rekent een NEC P2200 bezitter uit wat de prijs is per velletje A4 dat uit de printer komt, dan zal dat in de buurt van een
handmatig met wat geduld het hele lint regelma- tig doorspoelen, terwijl men dan met de stift de inkt laat vloeien. De prijs ie fl 99,50 en men krijgt een fles speciale olie bevattende inkt erbij. Meer informatie bij: Computer Ideal, Postbus 843, Venlo, tel.: 077-8322447
Grafieken
De firma Omikron is zeer bekend doordat vele mensen hun Omikron Basic mij de aankoop van de ST gratis hebben meegekregen. Omikron brengt een programma uit voor het maken van ‘business’ grafieken. Men kan met dit pro- gramma zowel vector tekeningen maken als pixel-afhankelijke beelden. Zodoende kan men de geproduceerde grafieken ofwel in Calamus importeren ofwel in Signum. Heel handig is ook de mogelijkheid om, door de naam te verande- ren, het programma te gebruiken accessoire.
Info-beurs
Onder de paraplu van Atari zijn in een aantal steden in Duitsland een soort beurzen gehouden voor handelaren. Onder andere de firma’s DMC, Compo, Applications Systems, 3K en Wordperfect deden mee en toonden producten zoals: Adimens, Calamus, Retouche, That's Write, Arabesque enz. Gekozen thema’s waren: snijplotters aan de ST, beeldbewerking, schift- herkenning en DTP. De respons van handelaren was zo gunstig dat volgend jaar weer dergelijke bijeenkomsten worden georganiseerd.
TT en VME
De firma Rhotron, bekend van zijn ST’s die ingezet worden in de meet en regeltechniek, zal een aantal VME-kaarten uitbrengen die geschikt zijn voor de TT (en TT/X). Zo zijn er een aantal seriële en parallelle I/O-kaarten, een aantal A/D en D/A-omzetters en een HP-IB bus. Deze kaarten kunnen door middel van software op de TT bediend worden.
Tek Datel Prozesse _Soastges Start Stap Spelchera raden
a nen
+5, 2895
45, 2845 ‚wm Ue 8 wer, ' Ei
Te e
L VIES
Door toepassing van de allernieuwste grafische kaarten kan men nu meetgegevens op het scherm krijgen in een resolutie van 800 bij 600 punten in 16 kleuren.
dels in het bezit zijn van een update. Maar kwartje liggen! Er is wel een machine in de GEM
iedereen die die kaart nog niet heeft ingestuurd, handel (voor ongeveer fl 500,-) die grote aantal-
zal lang kunnen blijven wachten. De remedie is: len linten kan herinkten, maar deze is alleen Men moet niet denken dat ST bezitters de snige stuur de originele disks, tesamen metde registra- geschikt voor grote kantoren. Voor hobbyistenis _ zijn die GEM ter beschikking hebben, ook PC's tiekaart op en dan zal de update voor fl 25,-per er nu een soort viltstift met pompmechanisme _ kunnen tegen wo GEM gebruiken. Zitten post retour komen. In de nieuwe update is niet waarmee men opnieuw inkt kan aanbrengenop _weopde ST nos EM-versie veel veranderd; er zijn enkele fouten uitgehaald het lint. Met klemt de cassette vast en gaat die sinds het ! anderd (versi ‘mmm ME runes
september /oktober 1990
Aummer kleiner d
Inmiddels aangeland tn PG hen
d bij versie 3,0. Zo zijn er PG ge eer waarbij men bij aankoop van ten hetvolgende bij gelev eri, bedrag, (175) Plas. Ist M Y geleverd krijgt: GEM, Ist word bt kat Al en GEM Paint. Laten we hopen
Pr In slaagt om voor een toekomstige
TOS versie (2 0: kopen "Me (209) cen moderne GEM aan te
Updates
de heart dan zaand software die er voor de ade Steeds moeilijker om bij te en wat de nieuwste versies zijn van de Ren Sommige tijdschriften in Duitsland ae wa ven dop, Aere overzichten van hem arden software nimmer fout- wertaerd orden the worden ontdekt, deze 123 . men vroeger de versie Da à enz, nu telt men 1.1, 1.5, 2.0, 2,1 enz. - te het al zo dat er software wordt uitge- racht met versie nummers als 2.14, 5.21 enz Het is te verwachten dat over enige tijd er weer een decimaal aan toegevoegd gaat worden Maar misschien dat men dat toch te belachelijk pe nummeren als 2.31, 2.31b enz. ige lijn te ontdekken in het gebruik van de nummering. Gaat men van versie 2 naar versie 3 bijvoorbeeld, dan kan men verwachten dat files gemaakt door versie 3 niet meer te hd versie 2 maar files van ï loor versie 3. Ook eventuele bibliotheken van versie 3 zijn dan niet te gebruiken door versie twee, maar alles van versie 2 kan gebruikt worden door versie 3. Dit ig met een moeilijk woord ’upwards compati- zo Bij het versienummer wordt het getal achter de decimale punt gebruikt om aan te geven dat het een verbetering betreft. Zo betekent versie 2.2 dat inde update een aantal fouten zijn verbeterd, die zaten in de oorspronkelijke versie 2.0 maar die in de update 2.1 nog niet verbeterd waren of waarvan het bestaan nog niet aan het daglicht was gekomen toen versie 2.1 klaar was. De betekenis van het tweede getal achter de decimale punt geeft aan dat er fouten verbeterd zijn die onstaan waren door het verbeteren. Bijvoorbeeld versie 3.14 zou dus inhouden: deze update hersteld fouten die aanwezig waren in versie 3.1 maar niet zaten in versie 3.0. Ook wordt wel eens de volgende regel voor de nummers toegepast: het eerste cijfer achter de punt geeft aan dat het gaat om een update waarbij echt functioneel storende fouten zijn verwijderd, en het tweede cijfer achter de punt geeft aan dat de verbeterde fouten enkel cosme- tisch van aard zijn. Zo hoeft men als gebruiker dus nooit blij te zijn met versie 1.0. Dan is men tegenwoordig een soort proefkonijn, dat a.u.b, alle fouten zo gauw mogelijk moet aanmelden, Het is zelfs zo dat veel gebruikers zeggen : 'ik sla deze update wel over, want het is nummer 3.0 en ik wacht wel op versie 3.1 of zo. Dan zijn de ergste en opvallend- ste fouten (waar men veel last van heeft) er
tenminste uit,
Om te besparen op de kosten van het uittesten van software el jve e over om zogenaamd st preiden. Er EEE EEL CIN TER INTE NNT 10
nsen ef tijd in wordt dan op gerekend dat ed je fout gaat eft stoppen om te zien wat er BC ie firma die 70 dat dan ook doorgeven et pf peschikking aardig was om een gratis ver fikdnter nogal te stellen. Helaas blijkt inde pra
eens slordig wordt omgespro’ gebruikers aangemel zeer demotiverend om het uitproberen van een beta- sen te merken dat in de echte vers zitten die je hebt aangemel kán wen Wat betreft de kosten van cre a betaalt de volgende zinnige regels uitgaa k
inistratie en ing, 4 ministra allen de kosten van ver die slechts fouten
disks als het een update edele extra functies
verbetert of wanneer d te
bevat die wel in de oorspronkelij eind cificatie werden vermeld maar nog ob menteerd waren. De reële kosten
fj ‚fl 10,- per update mogen liggen OP ongeveer 5, Hie eik Bevat een update nieuwe bed die nie de oorspronkelijke specificatie stonden bij men veelal een aanvu jp ze ten nodig heeft, dan is het redelijk om daar ext! geld voor te vragen; Men krijgt
bij. DeskJet
Bezitters van een HP-deskJet maken zich ad zorgen om de kosten van de inkt, wantelke keer
ú i i weggooien omdat die zo’n mooie spuitkop Bn Km af eel
alleen maar leeg is, is ZO ZON EE wat geëxperimenteerd met het bijvullen van deze printkopjes. Het is gebleken dat er goede resultaten (10 keer hervullen) mogelijk zijn met
de inkten Pelikan Quink permanent Black, Pelikan 4001 brilliant zwart en Shacffer Black
Script Inkt.
Netwerk
In Duitsland is men naar het schijnt best blij met PAM'’s netwerk, dat geschikt is om enkele ST’s met elkaar te verbinden. De verkoop schijnt prima te lopen en zodoende is er aan dit netwerk verder gebouwd. Sinds kort kan ook de stan- daard Ethernet IEEE-802.3 (met 10 Mbit/sec) gebruikt worden. De PAM's Net / EtherNet kaart wordt inmiddels al sinds het begin dit jaar verkocht. Ook heeft de gebruiker nu meer aansluitmogelijkheden: men kan de ROM-poort gebruiken, de DMA-poort of de interne bus verbinding (dit laatste in principe alleen voor Mega ST’s).
Inmiddels is volledig transparante
J toegan; VAX, Unix en PC machines eere ane is ook de ’Bagdad’ software die het mogelijk
September /oktober 199
kt om via het netwerk de ba, fi groot aantal ST's. Heef, Polen,
uitgerust met de grafische MGE. cen IN Maxon) dan kunnen er vier ‘desk, rn ‚\Ì op het beeldscherm geplaatst wo, d ps’ leg elke desktop een andere ST Voorstel,” Ma
netwerk is aangesloten. die by
pi in Ook zijn er experimenten gedaan
maa een
bij varl-Zuckmayerstr 27, D-6500 ‚U: P,* 66131/476312. Mainz Netwerk
Met BioNet 100 kan men een netwe wen van ST's TT's PC's en Unix rk Op
Inmiddels is versie 3 van de netwerk Mute, uitgekomen. Het resultaat is een stijg, a,
de capaciteit van het procent van De concept van de dubbele netwerk serve, de ä voor elkaar. Dit houdt ín dat men tweg > Mur
file-servers heeft waarvan er een 6 le, dienst doet. Alle data de naar de server weet re
getransporteerd worden dubbel verwerk opgeslagen. Valt een van de servers i Le neemt de ander direct over zonder
rs van het netwerk hier last var …
ebruike vinden. Voor op de ST (en TT) me compleet X-Window systeem beschi he
waarbij men zowel normale als groot
men kan gebruiken. Ook is swan ge baar voor de TCP/IP protocollen (voor Pin TOS als OS/9). De prijs is ongeveer DM pa, en dan heeft men de volgende mogelijke ARP, IP, ICMP,TCP en UDP. dj
Dummy-printer
In de vorige afleveringvan deze rubriek Wordt de
mogelijkheid geopperd omeen ‘dummy”-printe
ter beschikking te hebben.
Iedereen kent wel het verschijnsel: men laat iets printen, denkt dan dat de uitvoer niet nodig realiseerd vervolgens dat er nog tig pagina's uit moeten komen en dat het programma geen mogelijkheid biedt om de printuivoer te onder- breken. Men kan dan de hond gaan uitlaten of een reset doen. Maar als dat laatste tot gevolz heeft dat uren werk verdwenen zijn.
Een klein miniatuurschakelaartje (2 maal wis sel) gemonteerd in of bij de grote metalen Centronics printerplug kan de redding zijn. Hier staat een schema. De truc is om de computer te laten denken dat de printer voortdurend klaar s en de printer laten denken dat er geen dà binnenkomt. Dit lukt door de ’busy’ draad aan
de computerkant naar aarde te schakelen en & strobe’ draad te onderbreken.
Sri Lanka
De Buddhist Publication Soc yin Kaady,Sn Lanka (vroeger Ceylon gehe») heeft een! oi ST geschonken gekregen. De» uitgever} P ceert Buddhistische teksten ‚> Engels S@” lees en Tamil. Verder wor de pablo ook nog gebruik gemaakt var ”ssteninbet” 5 Aldeze talen hebben huneic- \fabet OokT een standaard om Pali leu. om te Zi
len er wel
Engelse schrifttekens. Dan
Computer,
Centronics-Conn.
Strobe,
Centronics-Conn.
letters gebruikt met streepjes, golfjes en puntjes erboven. Al met al is het niet makkelijk om dergelijke teksten te zetten. Tot voor kort werd dan ook veel met de hand in lood gezet, wat zeer tijdrovend is en kostbaar (monnikenwerk). Nu heeft men de beschikking over een ST en wordt voor de publicaties gebruik gemaakt van de multi-linguale tekstverwerker Signum, die prima voor dit doel geschikt is.
Elekro-Lab
De firma Rhotron zal op de beurs in Düsseldorf een Electro Techniek Laboratorium ten tonele voeren. Het geheel zal bestaan uit een vier- kanaals 8-bit A/D-omzetter (1 MHz), een vier-kanaals D/A-omzetter, 8 digitale uitgangen en 8 digitale ingangen. Verder een blokgolfgene- rator met een frequentie bereik van 1 milliHz tot 62500 KHz een frequentie teller die frequenties tot 2 MHz kan bijbenen. Er zijn verder vier relais die elk 1 A bij 220 V kunnen schakelen. De set kan uitgebreid worden met een oscilloscoop, een functiegenerator en een ‘logic analyser’.
Pelteal 31 F-Schaitz Ont 4 30 05 90 16-25 0e]
lef |
Er zal uitgebreide documentatie bijgeleverd worden met een hoop software om onder GEM de zaak te kunnen bedienen en meetresultaten te kunnen verwerken. De prijs zal uiteenlopen van DM 700 tot DM 1500,-. Meer informatie bij Rhotron GmbH, Entenmuehlstr 57, D-6650 Homburg/Saar, tel: 06841/64067-69.
nn
SARENA september/oktober 1990
Signum
Een van de meest gebruikte lettersoorten van Signum gebruikers is ongetwijfeld de meegele- verde Antique Roman. Er is nu ook een Roman Modern schrift verkrijgbaar bij H. Schlicht, Kentzendorferweg 4 H, D-2104 Hamburg, Duitsland. Er zijn de versies: normaal, vet, schuin, vet schuin en kleinkapitalen gemaakt. De grootte is: 6, 8, 9, 11, 12, 14 en 16 punts. Niet alleen de standaard letters zijn in het font aanwezig maar ook alle afwijkende Europese letters, ligaturen, accenten en Griekse hoofdlet- ters zijn gemaakt. Er zijn twee versies: één voor de laserprinter en één voor 24-naalds printers. De prijs is DM 130,-. De letters lijken erg veel op het CMR font dat TEX (tech) bezitters wel zullen kennen.
Inmiddels is Signum aangepast aan de TT. Of Signum zelf is veranderd is onbekend, in elk geval moet wel de ’instal’ geschikt ; >maakt zijn voor de TT.
Voltmeter
Voor bezitters van een PortFolio (de pocket- formaat PC van Atari) is er door de firma IBP, die vooral bekend is door zijn omgebouwde ST’s die in een 19 inch Euro-rack passen (laborato- rium standaard), een multi-meter gemaakt. Men sluit de adaptor aan op de bus van de PortFolio (aan de zijkant) en men heeft een digitale voltmeter met tien kanalen voor de meting van spanningen en stromen. Er is software om de resultaten direct op het scherm te zien , maar men ook de resultaten bewaren en later uitdruk- ken of verder verwerken. De prijs zou zeer laag zijn, ongeveer DM 100,-. Meer informatie bij IBP GmbH, Lilienthalstr. 13, D-3000 Hanno- ver, tel: 0511/638551,
Snelle ST
De firma Eickmann Computer uit Frankfurt
maakt eem versneller voor de ST, de zoge naamde Turbo 16. Het product lijkt er veel op dat wat ProVME maakt (en dat is besproken in uitgave 25 van dit blad). Sinds kort is gebleken dat deze hardwaretoevoeging niet goed werkt in de allernieuwste ST's (die met IMP-chips zijn uitgerust”). Het product is dan ook uit de handel genomen. In plaats daarvan wordt nu de Mach 16 van Maxon verkocht. Deze hardware is uitvoerig besproken (met schema en toelichting) in de laatste speciale hardware uitgave van het Duitse ST Computer tijdschrift. Een bijzonder- heid van de Mach 16 is dat er een chipvoetje aanwezig is om een 68881 co-processor mm te steken. Maar ja, de softwareondersteuning van de floating point hardware is niet de sterkste kant van de ST. Binnenkort brengt deze firma wel een versneller op de markt die een 68020 CPU bevat die samenwerkt met een cache- geheugen (32 bits breed) van 32 kB groot. Met een aangepaste (Duitse) TOS moet het mogelijk zijn om de meeste programma’s ongeveer drieëneenhalf keer zo snel te laten lopen. Ook deze tweede versneller is een product uit de werkplaats van Maxon. Meer informatie is te krijgen bij Eickmann Computer, In der Roemer- stadt 249/253, D-6000 Frankfurt, tel. 069/ 763409 of Maxon GmbH, Schwalbacherstr 52, D-6236 Eschborn, tel: 06196/481814.
Apple-(S)Talk
Bezitters van een Spectre emulator (om een Mac na te doen) kunnen zich verheugen in het feit dat er voor deze emulator nu ook een werkende Apple Talk (emulator) is die de hardware van de ST kan gebruiken om rechtstreeks verbonden te zijn met echte Mac's. Ook is er nu een Laser- printerdriver beschikbaar (voor de SLM804) die gebruik kan maken van het volle oplossend vermogen (300 dpi) van de printer. Meer informatie: Fearn & Music, Roemerstr 21, D-7000 Stuttgart 1, tel.: 0711/602489.
Tekentablet
Zo af en toe wordt de redactie gevraagd waar er een digitaliseertablet te koop is voor de ST. Soms wordt er getwijfeld of er ergens in de wereld wel eentje bestaat. Vroeger was er een tablet dat verkocht werd door PDS in Rijswijk, maar die is inmiddels gestopt, en door Softpa- quet, dat inmiddels ter ziele is. Er bestaan de CRP-tabletten die verkocht worden bij CRP- Kork, Fritz-Arnold-str. 23, D-7750 Konstanz, Duitsland, tel: 07531/56265.
Standaard bestaat de hardware uit: het tablet, Í netvoeding en een be- fi e en limonade). Er
ED ITE
Is een uitvoerige handleiding met vele v si den voor het gebruik. Het Aafnche abi an direct in het Operating systeem ingebonden worden, en kan ook als standaardmuis worden eenig Het gebruik van de functies die et opgepepte operatingsysteem bevat worden a de hand van voorbeelden in C en Basic we din Er zijn menufolies verkrijgbaar „ Ampus, GfA-Draft, Easy Draw, enzo- Oorts. Als optie kan men een kruisdraad cursor tred es aanschaffen. Er zijn twee zeen voor A4 en ‘papier’
prijs is niet bekend. ep earl
HyperCache
De in aflevering 25 van dit blad besproken Hypercache versneller voor de ST, wordt nu in een nieuwe versie uitgeleverd. Het cache geheu- Ben Is groter geworden en er is nu een 16 MHz oscillator aanwezig, zodat de shifter in de ST niet extra belast hoeft te worden. Ook is nu de HyperCache 030 klaar en deze heeft als extra een 68030, een 68881 en een veranderde TOS aan boord.
Het artikel over de Hypercache van ProVME in ons blad heeft erg veel reacties van lezers opgeleverd. Kennelijk staat men hier in de redactie niet alleen in de wens om een snelle ST te hebben, maar hebben vele mensen daar hard behoefte aan. Meer informatie over deze pro- ducten bij Commedia te Amsterdam, tel: 020- 231740 en Mopro te Utrecht, tel: 030- 880166.
HD-Floppy
Voor de knutselaars die het niet kunnen laten en de kans willen lopen dat het na veel werk toch niet lukt, is er een HD-kit bestaande uit een TEAC HD drive, een HD modul, software voor TOS en software voor MS-DOS (PC-Speed, AT-Speed e.d.). Na het solderen van zo'n 8 punten en het doorknippen van een chip pootje, moet het lukken om 1,44 MB disks te formatte- ren en te gebruiken op de ST. Helaas zijn niet alle floppycontrollers geschikt om op dubbele snelheid te werken: naar schatting 1/3 vande ST bezitters zullen pech hebben. Heeft men geluk, dan zit er een WD 1727-0202 in, heeft men pech dan zit er een floppycontroller in met de
rijs V n nummers WD 1772-0002 Pear dusjen de bouwdoos is DM 244,- (niet BE Hie p-3000 leverancier is: D.D peicke, Nor fnB ergelijke Hannoverl, tel ee gei b gil
ydoos wordt 00 gel ein, tel Image, Postfach 1206, D-6096 Rau ijvie 06134/51706. Voor zover die se erkende valt op te maken SD pe fe sok hoger,
floppy controller bij. namelijk DM 398,- (RvdK)
Calamus
zet io is met riftig bezig iS rsie van Cala- et minder
fouten, gaat men in Dut door. De geregistreerde e Duitse pakket zijn wat wpa” weer be stapje verder dan in Duitsland kan verste ». 6 bijbetaling van DM 99,- legen vEt L0 Dit heet een soort enen ee idige en toekomstige gen ï Ed Men heeft ons verteld dat Ip ei de laatste versie is uit de oude produkt ne ee k gaat dat. Spaar je voor eeN duur ies g pn kunt het je eindelijk permitteren, dan gees an je een pakket uit de oude serie bed s 4 pakket ontvangt men wel een tegoed! ne DM 150,- om documenten vlâ een eee d fotozetter in Duitsland te A belichten. Wat ie 1.09 N nu meer: 4 ende letters met instelbare rasterdicht- id. - ae outline sterkte, die zowel op een vaste waarde maar ook dynamisch kan wor- den ingesteld, afhankelijk van de fontgrootte. - Preciese methode van kerning, zoals die ook bij de nieuwe Classic Types font van Linotype wordt toegepast. agr — Nauwkeurig uitdraaien van paginas door vooraf instelbare posities. Helaas is hier nog geen aparte routine voor geschreven, zodat dit wel een tijdrovende kwestie wordt. „ Deze versie loopt zonder problemen op de
e Calamus pa”
Ii
„ Uitgebreid woordenboek met een aparte bi- bliotheek voor uitzonderingen en lettergrepen (Duits).
- Scheiding in lettergrepen gebeurt beter en sneller.
Versie 1.09 N kan ook als netwerkversie worden aangeschaft voor DM 1498. met een licentie voor 4 gebruikers. De volgende netwerken worden door 1.09 N ondersteund: Bionet, PAM's Net, GTI en Atari-Net.
Dan nu de nieuwe produktlijn van DMC, DMC Calamus S en SL zijn de nieuwe DTP-systemen van DMC, De S- en SL produkten zijn type afkortingen, zoals wij ze ook tegenkomen bij de duurdere Mercedes auto’s, Wellicht wordt hier- mee niet alleen de kwaliteit aangeduid, maar tegelijk ook de prijs, want betaald zal er worden. Zowel het S als het SL pakket zijn op dezelfde grondroutines gebouwd.
In de SL-versie worden kleuren volledig onder- steund, daarentegen werkt de S-versie alleen in zwart/wit, De SL-versie is volledig modulair opgebouwd, waardoor het een gespecialiseerd
rdt voor professionele rafi
Het is naderhand mogelijk ot te
laden en te gebruiken bien KN én
akket wol passingen. caties in te et 4 pe Aver is weliswaar ook mog hi pouwd, maar lang niet zo uitgebreid , f| Opge. versie. De rest van de verschillen Zitten bn SL gantal opties en functies binnen de é je SL versie beheerst uiteraard Kleuren? ding volledig, is modulair opgebouw, bees aud naderhand gemakkelijk worden, preid, De eindgebruiker bepaalt zo hog „Be preid zijn pakket moet zijn. Men maar 8 van 24 Bit kleuren technologie. Kleuren en grijsscanners worden in combinatie Calamus ondersteund. Calamus SL we rk Met dig op een ks Olle. ‘ouw aan Calamus is nu dat meerde Bea tegelijk bewerkt kunnen word tekstformattering is verbeterd en aangepas, typen ramen kunnen worden gedraaid en 8 le ld, Het is mogelijk om delen van een gr Sie. maat documenten te laten afdrukken, alleen een editor ingebouwd voor tej ook voor pixelgrafieken en vektorgrafie Apart kunnen naderhand de volgende mod: aangeschaft worden: len JOB: met ingebouwde mogelijkheid en aans; ting voor belichtingssysteem. U. LINE ART: Een vektor georienteerde editor in kleuren. Brat, COLOR: Kleurenscheiding en bewerking mbv kleuren. LOGO ART: Module om logo's te maken mi vektor- en pixelbwewerkingen. Alle ge by, logo's kunnen naar believen worden Vegge. alseen
Eris rig
schreven als een nieuw lettertype of rafische plaatje.
PHOTO ART: Electronische beeldverwer;
ook in kleur in kombinatie met Retouchierno.
dule.
CHART: Een editor om presentaties te ontwer.
n. CaLc: Een module om tabellen en formulieren te maken, waarin gecalculeerd kan worden, Verder kunnen diverse drivers nabesteld wor. den, waardoor het mogelijk is, om documenten in stukken weg te schrijven in een formaat van een ander programma. Drivers voor dives: scanners zijn uiteraard ook te koop.
DMC heeft nu een bijzondere aktie. Het mogelijk om voor of tijdens de beurs in Düsseldorf om meteen de SL versie te bestellen tegen bijbetaling van DM 798. Voor de JOB Versie moet DM 1498.- worden neergeteld, Al met al prijzen, die inderdaad passen bij onderde- len van een Mercedes. Voor inlichtingen: DMC, tel.; 0949-6123-71250.
Supercharger
In ons land niet zo bekend is de Supercharge! van Beta Systems. Dit is een PC-emulator die wordt die in een klein kastje zit dat word aangesloten op de DMA-poort van de ST. Aangezien deze hardware-emulator een €) geheugen bezit, is het mogelijk om parallel TOS en DOS te werken. De muis 5
MS-DOS als het ware verbonden aande COM]
poort, en de tweede poort CO {2 komt overe met de RS 232 van de 5” De maak baudrate op die poort is bij d geste emula®
Hie
September/oktober 1990
se
begrensd, maar in dit geval kan de volle 19200 baud gehaald worden. De CGA en de Herculus- kaart worden ondersteund. Ook is er software om het geheugen van de emulator te gebruiken als externe RAM-disk voor de ST. Jammer is dat er geen emulatie is van de MicroSoft muis, maar alleen van de Mouse-System muis.
En
ed
En
34
& £
De supercharger wordt tegenwoordig standaard geleverd met het volle geheugen erin (1 Mb). Tevens krijgt men er MS-DOS v4.01 bij gele- verd. De officiële prijs is ongeveer DM 800,- geworden, maar er zijn al advertenties gezien waar nog lagere prijzen werden gevraagd. Een groot deel van de prijs van deze machine wordt bepaald door de prijs van de geheugenchips, en deze prijzen zijn nog steeds aan het dalen. De
software van de Supercharger is nu aan versie 1.40 toe.
PC Speed
Inmiddels wordt PC-Speed uitgeleverd met de versie 1.41 van de software. Gebleven is de draconische keus voor de gebruiker: ’wil ik de RS 232-poort gebruiken (op maximaal 2400 baud) of heb ik een Microsoft compatibele muis nodig?’, want beide tegelijk gaat nog niet. Wel kan men nu, als meer dan 1 Mb geheugen in de computer zit, het overschot gebruikt worden voor een RAM-disk of als EMS-geheugen. Een merkwaardig tekort is het feit dat er bij de software geen muis-driver is. Om maar niet te spreken van het ontbreken van het MS-DOS operatingsysteem, dat elke gebruiker eigenlijk officieel nog erbij zou moeten aanschaffen. Hoogstwaarschijnlijk ritselen de meeste Speed- bezitters het MS-DOS operating systeem wel ergens vandaan.
De volgende grafische kaarten worden nu on- dersteund: CGA, Hercules, Olivetti en Tandy. Voor STE-computers is er een aparte hardware- versie van PC-Speed. De aangegeven verkoop- prijs in Duitsland is inmiddels gedaald naar DM 498,
september/oktober 1990
Delta Module
Tijden geleden werd in deze rubriek vermeld dat er advertenties waren verschenen voor een product geheten Delta Module dat de volgende specificaties had: 80386SX CPU op 16 MHz, 68000 CPU op 16 MHz, 16 Kb cache-geheugen bruikbaar voor zowel de 68000 als de 80386 CPU, een 16-bit AT slot voor grafische kaarten en plaats voor zowel een 68881 als een 80387 floating point co-processor.
Na enige tijd zijn die advertenties toen weer verdwenen en niemand heeft ooit een werkend exemplaar gezien. Waarschijnlijk was het pro- ject op de afvalhoop der geschiedenis terecht gekomen.
68COO/ Aelta 16 KB Ciche BO3B6SX
Atari ST Ì Memo f
Maar deze zomer zijn die advertenties weer opgedoken en de firma Omega Computer Sys- teme, Oeltzenstr. 11, D-3000 Hannover 1, tel.: 0511/17294 kondigt aan dat op de Atari Messe in Düsseldorf de eerste demonstraties zullen worden gegeven van dit product. Ietwat scep- tisch zal er gekeken worden wat voor product het is, en als het ’echt’ bestaat, zal er in dit blad verder over bericht worden.
Spectre GCR
Wil men heden ten dage een Mac-emulator kopen, dan ligt het voor de hand om een Spectre GCR aan te schaffen, want met deze emulator is het mogelijk om echte Mac-diskjes te lezen en te schrijven.Tot voor kort (bijvoorbeeld met ’Ala- din’ of de gewone Spectre) was men gebonden aan speciaal geformatteerde disks (Spectre of Aladin format) wat natuurlijk de compatibiliteit met de Mac niet ten goede komt.
Aangezien er zo verschrikkelijk veel software voor de Mac is, valt het niet makkelijk om een lijst te maken van wat wel en niet werkt. Enkele enthousiaste gebruikers hebben wat aantekenin- gen gemaakt en de volgende lijstjes zijn samen- gesteld: (de redactie staat niet in voor de juistheid en volledigheid)
Werkend: SuperPaint, MacDraw, Stufflt, File- maker+, Word 3.0, ReadySetGo 3.0, Red Ryder, Print Shop, MacTools, Ragtime, Adobe Illustrator, Quark XPress, Pagemaker 2.2, Aldus FreeHand.
Niet (geheel) werkend: MacSpin, MacWrite 2.0, Font/DA Juggler, MS-Word 2,0, MacPaint 3.0. FotoShop en Letra Studio.
Men moet bij dit laatste lijstje bedenken dat niet de nieuwste versies van die programma’s zijn getest. Immers ook de Mac kent precies dezelfde moeilijkheden als de ST men nieuwe versies van het operatingsysteem: sommige software werkt opeens niet meer. Het kan zijn dat dit in enkele gevallen met deze vermelde software ook het geval was.
Version: 2.65 40 WV. Lütleton Blvt, @210-211
Lúttleton, Colorsde 10120
(303) 791-4098 Farc (303) 7910-0253 © 1988,1989,1990 Gadgets by Small, Ine
De laatste versie van de software is nu 2.65, en hierin zijn enige fouten verbeterd waardoor Think Pascal en Prodigy nu goed werken. De lange tijd die nodig om was voordat er herkend wordt of er een Mac- of een Spectre-disk in de drive is gestopt, is nu verkort.
TT en High Res
Bij de TT zal standaard met een groot VGA- beeldscherm worden verkocht. Wil men even- wel de allerhoogste z/w resolutie gebruiken (voor grafische DTP-zaken bijvoorbeeld) dan is een speciale monitor nodig met een bandbreedte in de buurt van de 120 MHz. Dat soort beeldschermen zijn duur. De firma Matrix heeft zo’n beeldscherm, met als bijzonderheid dat ze ook een grafische kaart hebben die in de gewone Mega ST past. Dan is het mogelijk om ook op de ST in een resolutie te werken die overeenkomt met wat de TT maximaal kan 110 MHZ, 1230 bij 960 pixels en 66Hz non-interlaced beeldfre- quentie. De prijs voor een 19 inch monochroom ontspiegeld beeldscherm (mat) met grafische kaart is DM 4200,-. Vindt men de beeldmaat een beetje klein, dan kan men ook nog een 24 inch scherm krijgen.
Veel kleuren, veel pixels
Inmiddels heeft de ontwikkeling van diverse grafische kaarten voor de ST niet stil gelegen. Er is, zeker vanuit de professionele kant een grote behoefte aan veel pixels en kleuren op een beeldscherm. De al eerder vermelde firma Ma- trix kan de volgende grafische systemen. leve- ren:
de C32, een kaart voor kleurengrafiek, die men naar behoefte met extra hardware stapsgewijze kan uitbreiden. Men begint met voor DM 1198,- de basis kaart te komen die 256 Kb DRAM bevat en 256 kleuren uit een palet van 262144 kan weergeven. Dit alles bij een bandbreedte van het video signaal van 28 MHz, waarbij er 600x400 pixels op het scherm zijn bij een beeldfrequentie van maximaal 80 HZ non- interlaced,
Neemt men een uitbreiding van het geheugen voor DM 200,- (de 512 Kb-optie) dan kunnen er 640x480 pixels op het scherm. Voor DM 550,- vergroot men het grafische geheugen tot 1 Mb en heeft dan de beschikking over extra buffers voor delen van het grafische scherm. Voor een verdere DM 600, kan men super monochroom beeld krijgen van 110 MHz, 1280x960, 66 Hz non-interlaced of als men in
WRANG AA TS NEER
Kleur wil werken: 50 MHz, 800x600 70 Hz non-int. met 16 kleuren. Als allerlaatste stap kan men nog uitbreiden naar super-hyper Monochroom voor DM 200,-. Dan heeft men bij een bandbreedte van 160 MHz es bij 1200 Pixels op het scherm bij een e frequentie van 60 Hz, non-interlaced. Een lasse duurder (bij eerste aanschaf) is de C110 voor DM 3800- die met 1 Mb RAM het volgende kan: 64 MHz, 1024x768 63 Hz Bon-interlaced, 256 kleuren of: 110 MHz, 1280x1024, 66 Hi 16 kleuren uit 16 miljoen en Srijstinten, Van deze kaart bestaat ook cen Versie met 2 Mb geheugen voor DM 5000, Heeft men geen behoefte aan kleur, dan is et de C128 met 2 Mb RAM op de kaarten de volgende specificaties: 125 MHz Bnr ne Hz), 256 grijstinten =. HIETDIJ w ere aanbevolen. We den ij al deze hardware wordt ook so je verd (VDI-drivers, aparte GDOS, A BIOS e.d.). Meer informatie bij: Matrix Daten Systeme GmbH, Talstr. 16, D-7155 Oppenwei- ler Duitsland, tel: 7191/4088.
Harddisks
De laagste prijs die in recente advertenties in Duitsland te vinden was voor de Vortex-hard- disk was bij de firma Wave, Sudanlage 20, D-6300 Giessen, tel.: 0641/72357. Een 20 MB voor DM 848,- en een 60 MB voor DM 1198. De kenwerken van de Vortex-drives zijn: ther- mo-geregelde ventilatie, de drive gaat automa- tisch af als die langere tijd niet gebruikt wordt en er is een ingebouwde hardware-cache.
Veel geheugen
Inmiddels heeft zich in Duitsland de eerste fabrikant gemeld die er in geslaagd is om de 4 Mb grens van de ST te doorbreken, met een geheugenmodificatie die niet alleen TT-compa- tibel is, maar ook zonder extra driversoftware gewoon door het systeem gebruikt kan worden. De maximale hoeveeldheid adresseerbaar ge- heugen is 12 Mb en kan in stappen van 2 Mb worden verricht. De prijs van het geheel is natuurlijk sterk afhankelijk van de prijs van de geheugenchips, en de prijs daarvan ligt op dit moment toch nog bij minimaal fl 250, per megabyte. Meer informatie bij : H. Richter, Hagenerstr 65, D-5820 Gevelsberg Duitsland, tel: 02332/2706.
Video
De bovenvermelde firma (Richter) levert ook de Chili video-kaart in twee uitvoeringen ( DM 3800,- en DM 2300,-). Heeft men een Mega-ST dan zijn met deze hardware de volgende dingen mogelijk: digitaliseren van video beelden in 65536 kleuren (460 bij 290 pixels), digitale GenLock (beeldmixing), VHS en zelfs SVHS kwaliteit van beelden, kleurcorrectie, real-time trucage enzovoorts.
Eenwording
In het kader van de eenwording staan er vele
dingen te gebeuren in Duitsland. Wat bijvoor- beeld te denken van al de illegale kopieën die daar in gebruik zijn, simpel omdat het onmoge- lijk was (ook voor firma’s) om software in het westen te kopen zonder echte valuta. Omgere- kend naar de lonen en prijzen, zou legaal geïmporteerde en gekochte software zeker 6 keer zo duur zijn. Om een eind aan de situatie te maken en om echt tegen illegale praktijken te kunnen optreden zijn diverse firma’s in Duits- land bereid om bezitters van illegale software, die zich aanmelden, te legaliseren. Een van de firma’s die op zo’n manier zullen proberen om hun marktpositie in de (ex-)DDR te verbeteren is Tommy Software uit Berlijn.
Een andere methode om klanten te werven op dit moment is om aan particulieren een geredu- ceerde prijs te rekenen als zij een officeel goedgekeurde kopie van een DDR ‘Personal Ausweis’ kunnen opsturen bij hun (illegale) disks.
Geluiden
Zo langzamerhand beginnen er steeds meer CD's te komen met digitale geluidssamples. Een groot assortiment uit alle landen van de wereld is verkrijgbaar bij Zadok Products, postbus 1192, 2260 BD Leidschendam, tel: 070-3200209.
TT-uitbreidingen
De firma Rhothron zal op de beurs in Düssel- dorf laten zien wat ze allemaal voor extra’s voor de TT hebben bedacht. Bijvoorbeeld:
voor mensen die de kast maar een onding vinden, kan de TT worden ondergebracht in een Tower-behuizing, die onder het buro op de grond kan staan. Tegelijk kan de VME-bus worden uitgebreid (er zit maar een enkele aansluiting in de TT) met 8 tot 20 aansluitingen. Tevens zijn er Ethernet kaarten, grafische kaar- ten (640x480 in 256 kleuren), A/D en D/A- omzetters en een IEEE 488 die alle geleverd worden met GEM-gestuurde software.
ICD
Al geruime tijd zijn er vele merken harddisks op de markt die zich zonder problemen aan de ST laten aansluiten. Bijna al deze harddisks gebrui- ken intern als interface (tussen Atari DMA en SCSI) een kaartje van ICD, waar prima soft- ware bij geleverd wordt die de harddisks volle- dig AHDI 3.0 compatibel maakt en ook bruik- baar maakt voor PC-Speed, Spectre enz. Van deze host-adaptor is een nieuwe versie gemaakt die niet meer ’passief’ tussen ST en harddisk hangt, maar die actief zelf dingen op de SCSI- bus kan doen, met andere woorden: als arbiter fungeren. Voor de gebruiker geeft dat onder andere de mogelijkheid dat er bijvoorbeeld een back-up gemaakt kan worden van een partitie op een harddisk naar een tape-streamer (over de SCSI bus) zonder dat de ST daar iets aan hoeft te doen, en de ST dus zonder oponthoud volledig voor de gebruiker beschikbaar blijft.
Beurzen
In België zal op 22 en 23 september een
PE ERO
computerbeurs worden georganiseerd door
Midden Westvlaamse Hobby Computer ci le Roeselare. Er worden zeker 10.000 bezoek verwacht. Er wordt een software wedstrijd gehouden. Meer informatie bij: Carl Devrieze Westkouter 13, B-8800 Roeselare, Belgie, tet 051/227739, jk
J\, ATARI
maakt computers betaalbaar
De vierde Hoogeveense Computermanifestatie onder het motto ’De computer voor hobby en beroep’ wordt gehouden op zaterdag 27 oktober in de Tamboer’, Hoofdstraat 17 te Hoogeveen. Meer informatie bij O. Roorda, tel: 05280- 69366.
Op zaterdag 3 november organiseert de Bredase regionale Computerclub een groots opgezette Atari-manifestatie in de Doornbos’, Abdijstraat 26 te Breda. Er zullen demonstraties zijn met onder andere de TT, Laserprinter, Spectre, enzovoorts. Er zullen diverse dealers met een stand aanwezig zijn. Meer informatie bij: B.R.A.C. tel: 076-810699.
Reisplanner
In de vorige uitgave van het blad stond een bespreking van de NS Reisplanner, het spoor- boekje in de computer. Verzuimd is toen mel- ding te maken van een benchmark test. Het uitzoeken van een route kostte de ST 1 minuut, terwijl de versie op een gewone AT er 7,6 minuten voor nodig had. De ST is dus 7x sneller!
Factureren
Voor kleine bedrijven is er het programma ‘Ouverture’ dat de gebruiker in staat stelt om-op een simpele manier facturen uit te printen. Tegelijk is het mogelijk om bepaalde bestanden aan te koppelen, om zo bijvoorbeeld ’voorraad- beheer’ mogelijk te maken. Ook acceptgiro's kunnen bedrukt worden en de BTW kan wor- den ingesteld. Meer informatie bij: Atlantis Software, postbus 60043, 9703 BA Groningen, tel: 050-415093.
DTP-cursus
Teleac, bekend van radio en TV, organiseert een cursus DTP, grafisch vormgeven met een perso- nal computer’ die bestaat uit 10 TV lessen, 10 radio lessen, en cursusboek en een certificaat. Bij voldoende belangstelling zullen er ook work- shopsgehouden worden. De cursus begint op 20
RN AE
14
september /oktober 1990 ET 27}
september en is al eens eerder uitgezonden in het najaar van 1989. De kosten zijn fl 145,- op giro 544232. Meer informatie bij Teleac, tel: 030- 946946.
MIDI-hardware
Niet alleen in de PC wereld zijn er firma’s die per postorder zaken doen‚ook op het gebied van MIDI is er een vergelijkbare ontwikkeling. Zo is er Millhouse Mail, dat zich specialiseert in MIDI-producten zoals cards en geheugenuit- breidingen voor Roland, Korg, Yamaha, Akai en Kawai producten. Het adres is: Postbus 15201, 3501 BE Utrecht.
Snijplotters
De firma Hausmann, Ostlandstr.11, D-8900 Augsburg heeft zich gespecialiseerd in toepassin- gen voor snijplotters en gelijksoortige zaagma- chines. Ze maken gebruik van ST-computers en bieden een complete werkplaats aan om plastic plakletters en symbolen te maken.
ST-emulator
Bezitters van een Amiga 500, 1000 of 2000 kunnen nu ook in ons land de ST-emulator kopen voor fl 567,50 bij H.U Int,postbus 1057, 5602 BB Eindhoven, tel: 040-417596. Er schijnt best wel behoefte te zijn onder Amiga- bezitters om ST-software te kunnen gebruiken.
Grafieken
Voor mensen die geregeld grafieken moeten maken die iets ingewikkelder in elkaar zitten dan de "Business Graphics’ is er al geruime tijd het pakket SciGraph op de markt. Gebruikers zijn over het algemeen enthousiast over de mogelijk- heden die geboden worden en de resulaten die ze op het papier krijgen. Als doelgroep voor de software is heel specifiek rekening gehouden met wetenschappers. Zeer prijzenswaardig is ook de mogelijkheid om GEM Metafiles te gebruiken. Zo kan men ook grafieken van en naar PC’s overbrengen die over GEM beschikken. De prijs van het pakket is DM 599,
Er is een toevoeging gekomen bij dit pakket namelijk 'ST-Statistiek’. Hiermee kan men zo- wel univariate als multi-variate statistiek bedrij- ven. Kruistabellen en clusteranalysen zijn be- schikbaar. Er kunnen zowel 2-dimensionale als 3-dimensionale grafieken gemaakt worden. Im- port en export van gegevens is mogelijk. De prijs is DM 348,- en meer informatie is te krijgen bij: SciLab GmbH, Isestr. 57, D-2000 Hamburg Duitsland, tel. 040/4603702.
Eproms
Geregeld willen mensen EPROM-chips vullen met software omdat ze een EPROM-disk aan de ROM-poort willen aansluiten of omdat men een ander operatingsysteem in de ST wil zetten en dan de standaard ROM's van Atari vervangt door EPROM-chips. Zo af en toe wordt de redactie gevraagd, wat voor apparaten er zijn om dit met de ST te doen, want er zijn diverse
merken verkrijgbaar. Fen rondvraag bij enkele hardware knutselaars leverde op dat vrijwel iedereen de Junior Prommer gebruikt, waar men tevreden over is. De Junior Prommer wordt door Maxon Computer GmbH verkocht (dat is de uitgever van het Duitse ST Computer tijdschrift) en wordt in ons land geïmporteerd door Jotka Computing te Ede, tel: 08380- 38731. Men kan het apparaat via de lokale Atarí dealer laten bestellen, en de prijs is fl 289,-, Alle gangbare EPROM-typen (ook in CMOS-ver- sie) kunnen gebruikt worden. Voor de aller- nieuwste 32-pins EPROM's, bijvoorbeeld de typen 27010 en 27080 (1 Mbit) is er voor ongeveer honderd gulden een adaptor sokkel met extra software te koop. Niet alleen kan dit apparaat EPROM's beschrijven (en lezen) maar kan ook ROM 's lezen en heeft de mogelijkheid om de electrisch wisbare EPROM's van de typen X28256A en kleiner te programmeren.
Adimens
De relationele database Adimens, die in Duits- land ook heel erg populair is, zal in versie 3.0 uitgeleverd worden met een Nederlandstalige handleiding door Atari Benelux. Er zal een update regeling komen voor bezitters van de oudere versies. Meer informatie bij Atari Bene- lux, tel: 03473-77272.
Spreadsheet
Bezitters van versie 3.0 van K-Spread zijn nu nog beter uit dan ze al waren, want inmiddels is versie 4.0 verschenen. Zonder twijfel zal er een soepele update-regeling zijn verzorgd door VCS, tel: 010-4511537. In de nieuwe versie hoeft men zich geen zorgen te maken over het soort TOS dat in de ST zit of het formaat van het beeldscherm. Dus zowel grootbeeldscherm be- zitters als mensen die alleen kleur hebben (medium resolutie) kunnen dit spreadsheet ge- bruiken.
De belangrijkste vernieuwing is wel het feit dat GDOS gebruikt kan worden, wat dus inhoud dat GEM Metafiles gebruikt kunnen worden. Hierdoor is er een hoge graad van uitwisselbaar- heid tussen diverse programma’s die ook van deze, apparaat-onafhankelijke Metafiles gebruik maken. (bijvoorbeeld EasyDraw, TimeWorks DTP en That’s Write.)
Verder is er de mogelijkheid om geïntegreerde import te doen van Lotus-files.
Modula
Het Haenisch Modula is inmiddels in versie 3.1 beschikbaar. Er zijn nu twee uitvoeringen: Ju- níior voor DM 298,- en Profi voor DM 770,-. Voor ons land is er geen importeur bekend. Ook isde redactie nog niemand tegengekomen die dit pakket serieus in gebruik heeft. Meer info bij Schwab software, Obermarkstr. 72, D-4600 Dortmund, tel: 0231/486460.
Het in dit blad diverse malen vermeld en besproken SPC Modula van Viczena GmbH is tegenwoordig in ons land gewoon via de Atari dealer te bestellen. Importeur en wereldwijde distributeur is Compo te Margraten geworden en het pakket is dan ook omgedoopt en heet nu
That's Modula. Meer informatie bij Compo Software, Postbus 20, 6269 ZG Margraten, tel 04458-27162
Voor gebruikers van TDT Modula is er in de PD bibliotheek een diskje bij gekomen (in de B-serie, zie de PD rubriek) met de ZEN- ToolBox erop. Op de disk zijn zeer veel handige functies te vinden, waaronder erg veel mathema- tische procedures (ook voor complexe getallen) en een groot aantal grafische functies. De handleiding bij het pakket is voor Bfr 500,- te krijgen bij: ZENON Productions, Simonslei 19, B-2130 Brasschaat Belgie, tel.: 03/664 32 21
Retouche
Tot op heden is er alleen een Duitse versie van Retouche, het programma voor DTP-gebruikers om gescande beelden te manipuleren
Thans is ook Retouche Professional te leveren, maar daar moet men wel erg goede hardware bij hebben (bijvoorbeeld een Matrix C32 grijstinten kaart en een 256 grijstinten scanner) die ook door de importeur voor de Benelux, de firma Atacom te Antwerpen kan worden geleverd. Als men het wenst, kan te zijner tijd de Duitse versie worden ingeruild voor een Engelse. Atacom is inmiddels verhuisd naar Hessenstraatje 3, B- 2000 Antwerpen. De telefoonnummers zijn niet gewijzigd.
Belichtingsservice
De firma EPO, Lange Pastoorstraat 25-27, B-2600 Antwerpen heeft bericht dat de Linotro- nic service voor het belichten van Calamus documenten van de firma Atacom is overgeno- men. Hun telefoonnummer is: 03/239 61 29 en het BBS om documenten per telefoon op te sturen heeft ook een nieuw nummer gekregen namelijk 03/281 08 44.
Nieuwe muis
Er is weer een nieuwe muis op de markt. Dit keer is het een product van Logitech, voor een prijs van iets meer dan fl 100,-. De muis is geheel compatibel met de Atari-muis. Nieuw is de uitvinding van wat genoemd wordt een ’zelfrei- nigende muisbal’, waardoor de gebruiker niet geregeld vuil uit het binnenste van de muis hoeft te verwijderen. Het uiterlijk van de muis doet vaag denken aan een bekende auto, de ‘deux Cheveau»
st dga
september/oktober 1990
EES
TT Intern Deel 1: de hardware
heid van de CPU (ty
ter kloksnend 2) op te voeren d ont
i : e (4 x/ je van
Sinds enige tijd zijn er in ons land enkele proefmodellen van de (ie in besla6 de 16 MH naar 32 ME
niren gekomen van software ontwikkelaars. Samen gel ern e | eek het nogal aen gebruikers ons rn
van deze machines zijn ook documenten over e mz versie te hebben terwijl de aj, Cn 6 U een aantal bekende software: | Nr, machine op 25 MH loopt Een,
structuur van de TT vrij iverse Ô rijgegeven. Zo zullen de div Aehúng zalde opvoering van de ma
in staat zijn om
fabrikanten zeer : P snel na de introductie van de TT hebbe aangepaste software uit te leveren. Aangezien in de nabije toekomst int Ne bid price ad da mende allen commerciële software-fabrikanten de TT zullen gebruiken, MEE | en ige probleme 7 Tena ook hobbyisten dol graag aan de slag willen om programma's Op. je gfikel | komenendat deler Ve nieuwe en in dit art! hoeft te worden uitgesteld, Tie,
maken, is de belangrijkste informatie uit die document samengevat.
Volgens de verwachting van Atari kunnen de eerste TT's in augustus Bere uitgeleverd, en zal men dus, als U dit lr
- winkel een TT kunnen kopen. De prij
277 & DE ingebouwde harddisk van 48 Mb en . type monitor in de buurt van de f me e keyboard liggen. 4
joysticks Om een globaal overzicht te hebben ve
29 Nov 1985 EG. de Rooii.
Realtine clock & oroadik
non volati
RAM
MC IN6SOA eneen Gozo acra) [sesso ACIA En hardware wordt men aangeraden om d AQ 1 goed te bestuderen. Dit schema is al edet
ST gepubliceerd (ST nummer 17 Van jana
februari 1989), maar er zijn sinds die tjd ens en Eide | sne wiggen opgereden Desing lijk aangegeven. ral Ges e-select De kast 2MB x 64bits wide Video/Systen access ip Het oorspronkelijke ontwerp van de buitenkant fbpry speel Eno Ï van de TT is zo gebleven. Zoals op foto 1 tezien FLOPPY CONTROLLER CONTROLLERS is, is de ‘modulaire’ opbouwd niet geheel non. MTI 1772, |HO4rreorek sh sens. De harddisk is inderdaad in het rechter clualspeed LadiveredH402705 ; ze k 5 doosje’ geplaatst en men kan bij de harddisk IGE ann komen door het losschroeven van een deksel aan Hoxinun ziorives : de bovenkant. Ook de bedoeling van het 'penne- VIHB" C*°2MB" veieh HDR EEA bakje’ in de voorrand is nu duidelijk geworden: k het toestenbord kan men rechtop in het gootje Set FTSE) TTITFACTT noen men ruimte op zijn buro(blad) ZET in 2.4576 HHz RS232 Async. 9-pin nodig heelt. spe nme SC EESTE poor: . 2.4576 iz HExterne Interrupts 9-pin De grote monitor zal een zwenkvoet hebben met SCSI CTRLR wat ventilatiegleuven erin en past dan precies Fr - p q ibblennodel [SYSTEM RAN OPTLOM bovenop de TT kast. Kennelijk is de ventilatie Eona MSCCASCSN BE ORVRR fare Cimbit DRAM CAST d e bl OKTROLLERM [LeMB C4Mbit DRAM voor de ontwerper van de kast een probleem An geweest want er zijn aan de achterkant van de TT maar liefst 2 (twee) ventilatoropeningen te zien (zie foto 2).
pp [rs2s2ec seriar % DHA rt SCC/ SCSI Caserdal Ae
erg EER Waarschijnlijk zitten er ook twee ventilators» de TT waarvan gehoopt kan worden dat Z
ZILOG 8530 SCC 4 Channel A support DHA and minder lawaaiig zijn dan de tot nu toe door Aun
suchrone Connunication. gebruikte typen.
en | Afbeelding 1; Het hardware schema van b TT.
DE nn”
september /oktober 1990 5127
Zoals te verwachten zijn de drie ST-modes: low, medium en high beschikbaar. Let er wel op: in de kleurenmodes staan de STE mogelijkheden ter beschikking; er is een palette van 4096 kleuren. Ook de hardwarematige beeldscrolling is mogelijk. Dus eigenlijk zijn er 3 STE-modes. Er is 32 Kb geheugen nodig voor een compleet beeld.
Er zijn drie TT-modes beschikbaar die elk 153 Kb geheugen nodig hebben om een beeld in op te slaan: de eerste van 320 x 480 met 256 kleuren (uit 4096). Dit lijkt dus op de, uit de PC-wereld bekende VGA-norm. (De bijgeleverde kleuren- monitor is dan ook een VGA-multisync monitor met type aanduiding TTC1434.) Als tweede mogelijkheid is er de 640 x 480 stand met 16 kleuren uit 4096. Kwa scherpte komt dat overeen met ons zwart/wit beeld, maar dan wel in kleur. De derde en laatste instelling is de
Foto 2: De achterkant met aansluitingen en ventilatie.
é
Gr —
nn SE rn S ZE SS S
september /oktober 1990
Foto 1: De TT met de harddisk zichtbaar.
Monochrome mode van 1280 x 960 pixels in zwart/wit. Een dergelijke gedetailleerdheid van beeld vergt erg veel van een monitor. Men komt dan terecht op grootbeeldmonitoren met een bandbreedte van 120 MHz. Die zijn zeldzaam en duur. Tot op heden (juli 1990) er is dan ook geen TT getoond met een 1280 x 960 beeld. Wel zal het zo zijn, dat vergelijkbaar met de ST, de TT herkent of er een (VGA-)kleurenmonitor is aangesloten of een zwart/wit reuzenscherm.
In de toekomst (zeker als de TT-X komt) zal de gebruiker zonder twijfel het X-Windows sys- teem willen inzetten op zijn (TT) workstation. De verbeterde beeldkwaliteit maakt dit nu mogelijk. De TT zal standaard met een kleuren- scherm worden verkocht, maar kan op aanvraag ook geleverd worden met een superscherm van 19 inch (type aanduiding TTM194). Dat kost dan wel heel wat meer! (En men kan op zo’n scherm dan maar 1 van de 6 mogelijke resoluties gebruiken.)
Printer aansluiting
Er is, net zoals bij de ST, een parallelpoort die geconfigureerd wordt door het operatingsys teem als een Centronics-printerpoort. De opzet van de hardware voor deze aansluiting is precies dezelfde als bij de ST: de Yamaha-soundchip zorgt voor de data-leidingen. Het 'Busy’-signaal dat van de printer afkomstig is, is doorverbon- den met een MFP, zodat het mogelijk moet zijn de printer uitvoer ‘interrupt driven’ te maken. In de ST wordt tot nu toe gewoon in een pro- gramma lus de toestand van de Busy-lijn in de gaten gehouden.
Midi
Verder zijn er de twee bekende MIDI-stekkers aanwezig. Die zijn onveranderd gebleven ten opzichte van de ST. De positie van pluggen is wel veranderd: ze zijn nu te vinden aan de linkerzijde bij de ROM aansluiting (zie foto 3).
Externe interrupts
Er is ook een aansluitingsmogelijkheid voor externe interrupt bronnen. Immers met twee stuks MFP 68901 in de machine zijn er erg veel interruptlijnen beschikbaar.
Floppy-aansluiting
De aansluiting voor een extra floppydrive is net zoals bij de ST. Nog niet bekend is of beide drive-selectsignalen op de plug aanwezig zijn. Het is namelijk zo dat tegenwoordig vele ST's worden gemaakt met alleen de drive B selectlijn in de floppy-aansluitplug, maar dan op de plaats van waar vroeger de drive A lijn liep. Het gevolg hiervan is dat een externe drive altijd als Drive A moet worden ingesteld met dip-switches van binnen in het loopwerk. Fabrikanten leveren diskdrives altijd uit ingesteld als drive A.
Toetsenbord
De aansluiting van het losse toetsenbord is gelijk aan die we vinden bij de Mega-ST's: een kleìn stekkertje (zie foto 3). Beloofd is dat de kwaliteit van het toetsenbord nog beter zal worden dan bij de Mega-ST’s. De testexemplaren van de TT hadden nog een uitvoering die minder van kwaliteit was dan de huidige Mega-toetsen- borden.
Harddisk-aansluiting
De ACSI-DMA poort is ongewijzigd gebleven. Bestaande (ST) harddisks kunnen gebruikt wor- den,
Gelukkig is er ook een echte SCSI-poort geko- men (in 25-pins uitvoering), zodat normale industrie standaard SCSI-drives en andere appa-
raten kunnen worden aangesloten. De NCR 5380 chip wordt gebruikt als controller voor de SCSI. Gezien de hoge snelheden die de SCSI bus kan bereiken, zal net zoals het geval is voor de
SI PEEN Ze
Ze ALKEN GERIN
47
ACSI, gebruik moeten worden gemaakt van Direct Memory Access (DMA) om data snel het geheugen in en uit te transporteren. Gezien het verschil in prijzen tussen ACSI en SCSI appara- tuur, kunnen TT-bezitters heel erg blij zijn met wi SCSI bus. Ook de verkrijgbaarheid en bn A is voor SCSI veel groter
VME-busaansluiting
In de TT is plaats voor een enkele VME-euro- card. Het slot heeft 24 adreslijnen en 16 datalij- nen en kan enkel ’slaves’ aan. Dus ideaal voor VME-kaarten met extra geheugen erop, of, en dat is nog leuker, een echte Ethernet-kaart. Koopt men een dergelijke standaard kaart, dan is men al gauw fl 2500,- kwijt. Dat is in verhouding tot de prijs van de TT wel veel. Dat heeft Atari ook door, en op de beurs in Düsseldorf vorig jaar beloofde Tramiel, de baas, dat er zeker naar de mogelijkheid voor VME- kaarten, gemaakt door Atari, wordt gekeken. Naar verluid heeft dat voornemen geresulteerd in een Ethernet-kaart, die mogelijk nog dit jaar te krijgen zal zijn. Zonder die kaart is de TT niet goed in te passen in een netwerk met andere computers zoals: Mac's, Sun’s, Apollos e.d. De TT zou anders best wel eens een eenzame eend in een vreemde bijt kunnen blijven. Een pro- bleem met VME-kaarten die besturingsoftware nodig hebben is dat die software niet te krijgen is voor TOS. De Ethernet-kaart van Atari zal besturingssoftware bijgeleverd krijgen die onder TT-TOS bruikbaar zal zijn. Wel moeten VME- kaarten van het kleine formaat zijn en niet van het grote formaat, want die passen niet in de kast van de TT.
Geluid
Het geluid aat uit de TT komt, loopt via een ingebouwd luidsprekertje zoals ook met de ST het geval is (de luidspreker zit in de TT- behuizing, niet in de monitor). Het volume van de luidspreker wordt softwarematig geregeld. Er is dus geen handige volume knop te vinden. Mocht de TT plots in een luide fanfare uitbar-
Foto 3: De linker zijkant met aansluitingen.
sten, dan kan men niet naar een knop grijpen, maar moet via de controle-accessoiré het vO- lume geregeld worden.
Ook zijn er twee stereo-audio-pluggen voor het (stereo) STE-geluid. Wat het geluid betreft is de TT op eenzelfde manier in elkaar gezet als de STE: er wordt ook gebruik gemaakt van het Microware-interface om het digitale geluid te bedienen.
ROM-poort
Tot slot is er ook een gewone ROM -poort precies zoals in de ST. Deze is volledig compati- bel gehouden. Ook het operatingsysteem behan- delt cartridge-software en EPROM-disks nog op dezelfde manier. Wel is de volgorde waarmee de diverse zaken tijdens de opstart van de TT gebeuren iets veranderd. In sommige uitzonder- lijke gevallen kan daarom bepaalde cartridge- software moeilijkheden opleveren. Maar dat laatste is niet een specifieke TT-eigenaardigheid: ook de TOS 1.4 op de ST heeft een iets andere
Afbeelding 3: De instelling van de voorkeuren.
SET PREFERENCES Confirnation required for: File Deletes:
File Copies: KTM File Overurites: KEEN
Set screen resolution;
lieh GADE) (LED) Ct) [BxtsTigsg) n
volgorde van acties tijdens het tart gewend zijn van oudere TOS versies en dan "
Geen blitter
In de TT is geen hardware beter 100 Aangezien de CPU zo snel is, heeft het Vinden om hardware in te bouwen ais p>
hetzelfde sneller kan doen. In de menukeuze ‘Set Preferences desktop zal geen ‘blitter on/off’ te vi maar wel een ‘cache on/off’. Dit instelling van de CPU. Deze kan na,
Are
tegen kan, is het mogelijk om dit mechar; te zetten. Dat komt de compabiliteit mag
ten goede.
CPU en MMU
Als centrale verwerkingseenheid is
voor de 68030 CPU van Motorola, die b klokfrequentie van 32 MHz zal werken testexemplaren die Atari tot nu toe in el heeft weten te zetten zijn maar 16 MH; CPU is een opgevoerde versie van de 680gp in de ST zit. Zijn er bij de 68000 maar adreslijnen naar buiten gevoerd, bij de eN komen ze alle 32 uit de chip. Ook het a instructies dat de 68030 kent is veel groys. dat van de 68000. Ook worden veel instrucr; in minder tikken van de systeemklok verwerkt dan bij de 68000 het geval is. Ter verde, verhoging zijn er onafhankelijke ‘caches a instructies en data. Ook is de CPU is saat on instructies (die in de ‘pipeline’ zitten) al voordat ze aan de beurt komen, voor te bewerken, zodat als ze (eventueel)aan de beurt zijn, er minder werk is om ze uit te voeren. In de 68030 zit een echte memory management unit (MMU). De TT heeft ook (net als de ST) een chip op het bord zitten met de benaming MMU. Haal deze twee niet door elkaar: de Atari MMU-chip is de producent van alle electrische signalen die er nodig zijn voor dynamische geheugenchips. Softwarematig kan de interne elektronica in de MMU-chip worden ingesteld voor de verschil- lende grootte van de geheugenchips die in gebruik zijn.
De ‘paged Memory Management Unit’ die is ingebouwd in de 68030-chip kan heel wat meer, namelijk adressen die van de CPU komen (de logische adressen) om zetten tot andere (fysi- sche) adressen. Hierdoor heeft men een grote vrijheid in de opbouw vande hardware voorhet geheugen. Deze MMU is ook bedoeld om multi-tasking mogelijk te maken, zodat de im- plementatie van een operatingsysteem als UNIX op detoekomstige TT-X mogelijk wordt. Ookis een efficiënt gebruik van ‘virtual memory’ tech: nieken mogelijk. Dat houdt hetvolgende in: heeft men een geheugen van, zeg maar,
dan kan met toch (bij het gebruik van softwart) doen alsof er een heel veel groter geheugen Het grootste gedeelte van dat geheugen staat op
harddisk. Vraagt een programms op cen 8°8& ven moment naar een (logisch) drs OE
fysiek in het geheugen 'gemar“ is
18
september/oktober 1990 FS 1270 PE -
MMU, dan slaat de MMU alarm, de instructie die op dat moment in de CPU wordt uitgevoerd, wordt gestopt en een stuk systeemsoftware gaat aan de gang om het bedoelde stuk geheugen van de harddisk te halen en in een (vrij) stuk intern RAM-geheugen te zetten. Daarna wordt de vertaling van logisch naar fysisch adres door de MMU aangepast en de afgebroken instructie kan weer verder. In de TOS-mode van de TT staat de MMU als ‘transparent’ geschakeld; er vindt geen omzetting van logisch naar fysisch adres plaats en de fantastische mogelijkheden van de MMU worden in het geheel niet gebruikt. De Atari MMU die zorgt voor de refresh- signalen die dynamische RAM-chips nodig heb- ben, heeft nu enkele extra instelmogelijkheden gekregen. Deze kan men gebruiken door in het geheugengebied FFDOOO0O tot FFDOOOFF data te schrijven. Het doet er niet toe wat men schrijft, het is alleen van belang dat men schrijft op een bepaald adres. Dat levert wel altijd een bus-error op, maar als men die afvangt en er verder niets mee doet, gaat alles goed. Schrijft men op positie FFD00001 dan wordt de aller- snelste refresh gekozen die de MMU aan kan. In dit geval zal er dan zoveel refresh gebeuren, dat de CPU niets meer kan doen en de machine bevriest. Pas als men de refresh minder snel zet (met een schrijfopdracht naar FFDOO008 of een hoger adres) dan kan de computer werken. Bij het aanzetten van de machine wordt de configu-
enn gezet door een speciale routine in het
FPU
Aangezien de TT zal gaan draaien op 32 MHz, zal als mathematische co-procesor een 68882 in aanmerking komen. Deze chip voert de berekin- gen uit zoals de IEEE Standard 754 voorschrijft op 32 bits en 64-bits floating point getallen. In de TT is een voet aanwezig waarin een co-proces- sor kan worden geplaats die dan ook op 32 MHz werkt. De co-processor is zo geschakeld dat, als er door de CPU een zogenaamde Line-F instruc- tie wordt tegengekomen, dan de controle van de systeembus wordt overgegeven aan de co-pro- cessor, die dan net zoals de CPU doet, zelfstan- dig data van en naar het geheugen kan transpor- teren. In de ST-TOS worden de Line-F instruc- ties gebruikt voor AES (GEM). Zodoende is de TOS030 aangepast in dit opzicht: de AES- aanroepen gaan niet meer via de Line-F, zodat die instructie nu vrij is voor het gebruik waar- voor hij oorspronkelijk bedoeld was: het aanstu- ren van de co-processor.
ROM
Het operatingsysteem van de TT zit net zoals bij de ST in ROM. In de moderne ST's kan men kiezen of men twee of zes ROM 's in de machine heeft; chipvoetjes en soldeerbruggetjes zijn aan- wezig. De TT zal wat luxer zijn: ROM 's van de typen 53100 en 531000 zijn mogelijk maar ook EPROM's van de typen 27256, 27512, 27010, 27C1000 en 27C1001 zijn simpel te plaatsen. Er hoeft nu niet meer gesoldeerd te worden: er zitten ’jumpers’ op het board. De adresruimte van de ROM zit op 00E00000 tot OOEFFFFF.
De nieuwe TOSO30 maakt het de TT mogelijk om vanaf floppy, ACSI of SCSI op te starten Zelfs is het in princiepe mogelijk om via een netwerk op te starten.
RAM
Als men een TT koopt zal er standaard 2 Mb aan RAM in zitten. Dit RAM is dual-porpose: niet alleen de CPU en de eventuele co-processor kunnen er in lezen en schrijven, ook de video- chip kan in dit geheugengebied lezen. Aangezien er nogal wat bitjes nodig zijn om een beeld- scherm in TT mode weer te geven (ongeveer 153 Kb per beeldscherm) en gezien de beeldfrequen- tie van 50 Hz of hoger, moet er veel data uit het geheugen worden opgehaald. Het systeem ge- heugen is dan ook 64 bit breed gemaakt voor de video (en is natuurlijk 32 bits breed gebleven voor de CPU). In de TT zitten dan ook 16 stuks 256kx4 100 nsec DRAM '’s. Een leescyclus van de video duurt 250 nsec, en gedurende die tijd moet de CPU wachten tot de bus weer vrij is. Dat gaat net zo als bij de ST dus, met als enige verschil dat bij de ST dan maar 32 bits zijn opgehaald. Het weergeven van 64 bits op het beeldscherm kost (in verhouding) veel tijd, en de CPU kan tussen de opvolgende tijdstippen dat de video-chip op de bus inbreekt’, een hele hoop instructies afwerken. Om enige ruimte te hebben in de timing is de TT-video-chip voorzien van een buffer. Daardoor kan de video-chip altijd even een paar buscycli wachten met toegang op de bus, wat vooral van belang kan zijn bij de real-time afhandeling van interrupts door de CPU. Als men wil kan men de TT ook uitrusten met een snel-RAM geheugen. Dit is een geheu- gen waar de video-chip niet bij kan, en dat, als het door de CPU wordt gebruikt, op volle snelheid kan worden gelezen of geschreven. Het is zelfs zo dat als de juiste configuratie van de hardware wordt gekozen, de CPU het geheugen kan gebruiken in burst-mode. De 68030 kan namelijk, als er 16 opeenvolgende bytes uit het geheugen gelezen moeten worden (4 long words van 32 bits) (en de CPU cache staat aan), dit doen zonder onderbreking en wait-states, wat een snelheidverbetering oplevert van een faktor 2 ten opzichte van gewone geheugentoegan- gen.
Het is ook mogelijk om in de TT een VME-kaart te plaatsen die extra geheugen bevat, maar dat geheugen zal een ietsje trager zijn dan het snelle geheugen van de TT zelf (er is een extra wait-cyclus nodig per buscyclus). Normaal zijn er 4 clock-cycli nodig om toegang tot het geheugen te krijgen. Het geheugen van de TT is ook toegangkelijk voor VME-bus kaarten als die daar behoefte aan hebben.
De eerste 2 Kb geheugen van de TT zijn, net zoals het geval is bij de ST, slechts toegankelijk voor de CPU als deze in supervisor mode is gezet.
SCU
Eris een System Control Unit die werkelijk hard nodig isin de TT. Ga maar na: er zijn twee stuks MFP68901 chips, die elk interrupts afhandelen; verder zijn er interrupts die verband houden met de seriële poorten (vier poorten, waarvan een aan een netwerk kan liggen), interrupts die
afkomstig zijn van de VME-bus en ook nog interrupts veroorzaakt door timers!
Zodoende is er behoefte aan een ‘hoger’ niveau- controle over al deze mogelijke interruptbron- nén. Hardwarematig is dit gerealiseerd door de SCU te plaatsen tussen de CPU en de rest van de hardware. De CPU kent 7 niveau's van belang- rijkheid voor interrupts. Via het status/control- register van de CPU (slechts aan te spreken als de CPU ín supervisor mode staat) kan de CPU doof worden gemaakt voor interrups. Zo zijn groepen interrupts af te schakelen, maar doordat de interrupt niveau's voor de CPU hiërarchisch zijn, worden ook de interrupts op lagere niveau's uitgeschakeld als een bepaald niveau wordt gekozen
De SCU bevat twee registers waarmee men bepaalde interrupts kan verhinderen om door te komen naar de CPU, Het ene register is voor de interrupts op het board zelf, de andere is voor de VME-interrupts. Bij het aanzetten van de ma- chine worden deze registers schoon gemaakt, waardoor (in het begin tenminste) alle interrups tegengehouden worden.
Er zijn ook registers die kunnen worden uitgele- zen en zo kan men te weten komen welke interrupts de SCU op dat moment werkelijk binnen krijgt (maar niet noodzakelijkerwijs hoeft door te geven).
Natuurlijk is er een uitzondering met de inter- rupts: de IRQS en IRQ6 (IRQ = Interrupt ReQuest) zijn, wat de 68030 aangaat, VME- interrupts, en die horen bij elkaar. Voor VME bus kaarten gaat het echt fout als een van beide interrupts zou worden afgezet. Vandaar dat de SCU alleen de mogelijkheid geeft om beide tegelijk aan of af te zetten. Er bestaan ook IACKS en IACK6-signalen (Interrupt ACK now- ledge). Op die manier kan de veroorzaker van een nummer 5 of 6 interrupt te weten komen wanneer zijn aangemelde interrupt door de CPU afgehandeld wordt.
Daarvoor zijn de bronnen van een niveau Sen 6 interrupt in staat om nadere informatie naar de CPU te sturen. Dat gebeurt met de ’vectored interrupt’ mechanisme, waardoor de CPU direct naar de gewenste routine kan springen voor de afhandeling. De VME-bus kan dus dus gebruik maken van deze vorm van snelle interrupt- afhandeling.
De gewone standaard interrupts zijn de num- mers 1 en 3, die ook voor de CPU op die niveau's liggen. Ze zijn beide auto-vectored, dus er is per interrupt een vaste afhandelaar. Aange- zien er meerdere oorzaken voor een niveau 1 of 3 interrupts kunnen zijn, moet de software van de afhandelaar eerst gaan navragen wie de dader is. Dat kost tijd en zodoende zijn dit ’trage’ interrupts. Voor (systeem) programmeurs is het zeer handig om softwarematig een hardware interrupt te kunen maken. Zo bevat de SCU een register waarin de waarde 1 kan worden ge- schreven. Er wordt dan een interrupt van niveau 1 (lage prioriteit) naar de CPU gestuurd. Een nul in het register schrijven neemt de interrupt aanvraag aan de CPU weer weg. De door de SCU gemaakte interrupt op niveau 1 wordt niet doorgestuurd naar de VME bus. De filosofie hier achter is dat als een VME kaart zo hoog nodig een softwarematig gecreëerde interrupt op ni- veau 1 wil hebben, de kaart zelf de benodigde hardware moet bezitten om dat zelf te kunnen doen.
‘Ef
SNN september/oktober 1990
Een VME- gaat, een ACH per eel als er iets heel erg mis Aector zetten. Aan Signaal op de VME-buscon- dit betekent dat een (zoals de naam al zegt) wat aan aan TELS is waar onontkoombaar FAIL Omgezet d, Moet worden, wordt de AC- heeft de ailerh Oor de TT tot een IRQ7, en die OOESte prioriteit voor de CPU. Fr Cen time-out voor de systeembus
L, wordt ervan uitgegaan dat er ‘Bus Error’ gesigna-
DMA
d hed de seriële poort A), -bus, en d, ij VME-buskaarten die zelf DMA kandi oer” 5 C gaat men als volgt te aai â. zet eerst de richting van het balpen (in of uit). b. zet het geheugenadres waar moet
maakt de periferi En he en ten tbe de de € bit in het controleregister van de DMAC. Loopt de DMA vast (bijvoorbeld een bus-error), dan stopt de DMA, een bitje (de error-bit) in het status register van de DMAC wordt gezet en een interrupt wordt gestuurd naar een van de twee MFP 68901 chips. Deze Multi Function Peripheral-chip kan men zo instellen dat hij die interrupt doorstuurt of niet. Als de DMA klaar is, dan wordt ook een interrupt Begenereerd. Om onbekende reden mag men de NCR 5380 SCSI Interface-chip niet in de ’Block Mode DMA? zetten. Doet men I/O via het (langzame) netwerk, dan moet de SCC zo Beprogrameerd worden dat de Wait/*Request aansluiting wordt gebruikt.
Klok
De TT gebruikt de MC 146818A Real Time- chip van Motorola om de datum/tijd bij te houden. Er is een kwartskristal met een frequen- tie van 32768 kHz om te zorgen dat de klok veel minder dan een seconde per dag verkeerd loopt. Deze klokchip bevat ook een programmeerbare periodieke interruptgenerator die doorverbon- den is met een van de parallelle inputs van een MFP68901-chip. Zo kan men een wekker functie maken. Verder is er in die chip nog wat ruimte om 50 bytes in op te bergen. Omdat de klok chip altijd onder stroom staat (er zit een accu bij), kunnen die 50 bytes behouden blijven als de TT wordt uitgezet.
Glue
In de TT is er, net zoals het geval is bij de ST er een chip die de boel bij elkaar lijmt. Ik vermeld dit hier even want er is iets interessants bij voor hardware-knutselaars. In tabel 3 is te zien dat de adressen A000 tot en met A3FF te boek staan als ”TT main board expansion’. Er zijn twee
ven eeen signaal or pinnen A’ als adressen AODU- Meere wij den aangesproken Po hardware toevoegen van exträ 1 biede gemakkelijker (geen €!
dig)
SCSI
en 10C2) di (IOC en ALEF
gen
SCSI-bus in de TT ó NeR £290-chip Het is zodoende
een 8-bits parallelle ayncare Is ril van 4 Mbytes/sec le ren doende, want de snelste harddt ST zi een per seconde. Achterin de kast va 25-pins D-connector die op | bedraad als de SC Sl-aansluiinë gebruikt voor de Mac. Intern b eed via een van deze plug met het moede! normale 50 draads lintkabel, zoa! HT eltis SCSI dat ook heeft. De harddisk He eek via net zo’n kabel aangesloten ( fi SES mit0 een SCSI-drive) en gedraagt zich als Drdäs device 0. Op de SCSI-bus kunnen nog apparaten worden aangesloten.
mn
Drive Ca] | 5 |
Label: En
SINGLE SIDED
1,44M bytes
Drive A:
Drive B:
HSS-poorten
Fr zijn 4 stuks seriële Poorten q;
RS 232 verbindingen, De ple voerd als 9-pins sub-D-conr, Uggen Di; % meer de bekende 25 pins Dao en In voor kort gebruikt werden, pres Á
tor, kanten gaan tegenwoordig 9 leed
Mee de SEN n A
niet alleen. ni machine zullen
In elke Er twee vast hi
901 ne,
(afkomstig van de twee MFp 68 de TT zitten) en twee poorten di bei Ô kunnen werken. € vig eit Wil men een LAN-verbinding 4 4 die laatste twee RS 232.poorten Vong reerd voor LAN. Dan komen erom signalen op de pinnetjes testaan, Tee
er nog geen software voor de 7 AND (drivers). De twee RS 232-poorten ai twee MFP 68901-chips worden de, via de standaard systeemaanroe mat, k De functies ervoor die we van des Ke, gewoon uitgebreid voor twee keme, \ De twee High Speed Seralpoons % gemaakt door de Zilog 85C3p 0% channel multi-protocol data comme Ni peripheral-chip. Poort A kan esch den als RS 232C verbinding of af Cdn, Area Network). Zet men bit 7 van N desoundchip (de ST (Yamaha) son Ar, heeft men LAN-mode. De netwe, rk de heeft een eigen 8-pin mini DI h RS 232 loopt via een 9-pins NN SCC kan zowel asynchrone als SYnchro hb fer aan. De byte georiënteerde Protocols; en SDLC (van IBM) kunnen Worden Dy, De SCC heeft een TRxCB klok zis frequentie van 24576 MHz. Deze win maakt door Timer C te gebruiken gie ie tweede (extra) MFP-chip. De pinnen beide 9-pins RS 232-connectoren zin Van vastgelegd: 1 = Carrier Detect (D,2=r ki Data (i), 3 — Transmit data (O), 4 En Terminal Ready (O), 5 = Ground (er)
Afbeelding 2: De formatteer mogelijkheden.
Floppydisk
Het is nog altijd niet zeker of de TT standaard zal worden uitgeleverd met een high-density drive van 1,44 Mb of niet. Het probleem ligt bij de WD 1772 floppydiskcontroller. Als de makers (Western Digital) erin slagen om op tijd vol- doende hoeveelheden van een snelle 1772 versie te leveren, dan kan er cen high density-drive in de machine komen. In de formatteerroutine van de TT zit is elk geval de mogelijkheid om disks met 18 sectoren per track te formatteren. Verder is er iets gedaan aan het diskwisselpro- bleem (zie uitgave 25 van dit tijdschrift). De bedrading van de interne floppydrive is nu zo veranderd dat het media-change signaal van de floppydrive zelf naar een MFP-chip wordt gevoerd. Zo kan dan de staat van de Disk Change-lijn wordt gelezen als de drive is geselec- teerd, Dan weet men zeker dat er een disk wisseling heeft plaats gevonden of niet. Als men een ’step'-commando naar de drive stuurt, dan wordt dit signaal weer op nul gezet.
Volt), 6 = Data Set Ready (i), 7 = Regus Send (o), 8 — Clear to send (i) en 9 =hi Indicator (í) (enkel voor poort B). 8 De Ring Indicator van RS 232 por Be doorverbonden naar bit 6 van de Gery Purpose 1/O Port (GPIP) van de tweede Mpp. chip. De verdeling van de aansluitingen vand 8-pins LAN-verbinding zijn: 1 = Output Hank hake (DTR, RS423), 2 = Input handstal External Clock, 3 — Transmit data (-),4- Ground, 5 = Recieve Data (-), 6 = Trans Data (+), 7 — gereserveerd, 8 = Recieve Dau (4).
De MFP’s
Er zijn twee stuks 68901 Multi-Function Ps pheral (MFP) controllers aanwezig. De #2 wordt net zo gebruikt als het geval js in desh wat dat betreft is alles bij het oude
Elke MFP kan een seric'e poort ee
MFP. Daardoor is de ma kBaud. De tweede seriële ts cen beetje een uitgeklec: vO enkel Recieve Data, Transmit Data €
20
sep!
ver/oktober 1990
zijn aanwezig. Het Ring Indicator-signaal van de eerste RS232 poort wordt naar bit 6 van de GPIP van de (eerste) MEP gevoerd.
Op de printplaat van de TT zitten twee aansluit- pinnetjes die verbonden zijn naar bit O en 1 van de GPIP van de tweede MFP. Deze verbindin- gen zijn nergens voor in gebruik, en men kan ze voor eigen doeleinden gebruiken.
VME-bus
De VME-bus voldoet aan de industriestandaard revisie Cl. Wil men de mogelijkheid hebben om alternatieve bus-masters te gebruiken, bij- voorbeeld VME-kaarten met andere processo- ren erop, dan moet men wachten op de TT/X. Die zal in een “ower’-behuizing komen (die men onder het bureau op de grond kwijt kan) waar voldoende ruimte in is om ook groot formaat VME-kaarten te kunnen plaatsen.
De TT zelf fungeert als een slot-1 kaart en is dus de VME-bus controller. Als VME-buscontroller kan de TT dan:
1. fungeren als VME-busarbiter voor level 3
2. als ACK * daisy-chain-driver
3. als globale system clock (SYSCLK 16 MHz)
4. als globale VME-time-out die een BERR* afgeeft.
De SYSRESET* lijn wordt laag gehouden bij het aanzetten van de machine, bij het indrukken van de Reset-knop of wanneer de CPU 68030 een RESET-instuctic (software) uitvoert.
De plaats in het TT-geheugen waar de VME-bus is geplaatst loopt van adress FEO00000 tot FEFFFFFF. Door wat soldeerbruggetjes te veranderen kan ervoor gezorgd worden dat de VME-adressen daar beginnen waar het snelle RAM-geheugen ophoudt. De ondeelbaarheid van de Read-Modify-Write cyclus van de CPU blijft in stand: de VME-bus kan er niet tusssen- tijds op inbreken.
Wat betreft interrupts van/voor de VME-bus kan nog het volgende gezegd worden: een level 3 interrupt op de VME-bus kan geproduceerd worden door het beschrijven van een speciaal registertje (zie tabel 8 met de SCU registers). Er is een status register waarin kan worden gelezen om te zien of de interrupt herkend en afgehan- deld is. Als de TT zoiets doet, moet men wel zorgen dat de level 3 interrupt niet weer gelijk door CPU zelf (die dat registertje had beschre- ven met de juiste code om de level 3 interrupt te veroorzaken) wordt gedetecteerd. Hiertoe kan natuurlijk het interrupt niveau van de CPU verlaagd worden, maar een veel betere oplossing is het gebruik van de SCC om deze interrupt niet naar de CPU te laten doorkomen.
Als de TT/X op de markt komt, kan men ook VME-kaarten gebruiken die VME-Bus Master kunnen zijn. De vraag is dan hoe de adresruimte van de TT eruit ziet voor zo’n Bus Master. Als Bus Master van het type A24 is (dus maar 24 adreslijnen kan zien), dan ziet hij het adresgebied wat overeenkomt met de ST, namelijk 0- EFFFFF voor ST ROM en RAM maar geluk- kig ook nog het gebied F00000-FFFFFF waar de I/O van de TT bereikbaar is. Het zou bijvoorbeeld jammer zijn als zo'n VME Bus Master niet de LAN poort of de SCSI zou kunnen gebruiken nietwaar? Voor een grote Bus Master van het soort A32 is het natuurlijk
SURENÁ september/oktober 1990
GEE OO
adress aize cachable 00000000-OORFFFFF DW Ja 00FO0000-OOF7FFFF w nee 00F80000-OOFFFFFP W nee 01000000-Olxxxnnx DW Ja Olxsxanun-OLFPEFFF DW Ja
02000000-JEFFFFFF DW Ja
80000000-BFFFEFFF DW nee CO000000-FCFFFFFF W nee FDO00000-FDEFFFFF DW nee FEO00000-FEFEFFFF w nee FEFFOOOO-FEFFFFFF W nee
FFOO0000-FFFFFFFF DE
gebruik | ST-RAM, ROM
TT 1/0 gereserveerd
ST en TT 1/0
TT snel RAM
begin van VMB (instelbaar) VME RAM (A32/D32)
VME periferie (A32/D32) VME periferie (A32/D16) VME bus (A2l/D32)
VME bus (A2l/D16)
VME bus (A16/D16)
ST compatible {mage
Tabel 1: De indeling van het TT-geheugen.
mogelijk om de gehele adresruimte van de TT te pakken te nemen. In tabel 9 staat de indeling vermeld.
Video
De video-plug is een 15-pins connector met drie rijen aansluitpinnen. Eenzelfde connectie wordt gebruikt voor de VGA van de Atari PC4. De pinnen zijn als volgt gedefineerd: 1 = Rood, 2= groen, 3 = blauw, 4 = High Res Monochrome Out (+), 5 = aarde, 6 = rood retour, 7 = groen retour, 8 = blauw retour, 9 = Monochrome Detect (ID), 10 = aarde, 11 = niks, 12= niks, 13 — Hsunc, 14 = Vsync, 15 = High Res Mono- chrome out (-).
De monitorpoort van de TT is VGA-compati- bel. Er is een aparte verbinding om te kunnen bepalen of een VGA of een z/w supermonitor is aangesloten, op een vergelijkbare wijze als bij de
Er is reeds gezegd dat de video erg veel overeenkomst heeft met wat we in de STE vinden. Er zijn dan ook vier bits om elk van de drie kleuren rood, blauw en groen vast te leggen (de ST heeft maar 3 bits in gebruik per kleur). Er zijn een aantal kleurregisters, die tesamen de naam van ‘color look-up table’ dragen. In de literatuur van Atari wordt dit afgekort tot het afschuwelijk 'CLUT”. Voor de TT-modes van de video is een veel grotere CLUT nodig. Op een nieuwe plaats in het geheugen (FFFF8400) is er een CLUT van 256 lang. Wordt een resolutie gekozen waarbij maar 16 (of minder) kleuren in gebruik zijn, dan wordt de grote CLUT verdeeld in 16 groepen, waarvan een groep de actieve is. Met een enkele schrijfopdracht naar de video- chip kan een andere groep worden gekozen. Zo kan men in een klap 16 kleuren tegelijk verande-
Tabel 2; De indeling van het 'ST'-geheugen.
ren. Er zijn extra XBIOS-aanroepen gekomen om de kleurtabellen te gebruiken
De high-resolution (zwart/wit) mode van de ST is op de TT ook wel de ‘dualchrome’ mode genoemd. Men is niet gebonden aan de twee kleuren zwart en wit, maar kan ook bijvoor- beeld zwart/groen of rood/wit kiezen. De mogelijkheid die op de ST bestaat om het beeld te inverteren door een bitje te veranderen, is in de TT behouden gebleven. Het bit in kwestie zit in de eerste entry van de CLUT en is daar niet bit 0 zoals men zou verwachten, maar bit 1.
Voeding
In de TT zal een 50 Watt voeding zitten. Deze kan tenminste 7 Ampère bij 5 Volt leveren en 1 A via de +12 V aansluiting. De 12 Volt aansluiting is in staat om ruim 2 A te leveren gedurende 1 seconde. Dat is nodig om de ingebouwde harddisk op gang te brengen. Ver- der is er een -12 V aansluiting die 300 mA kan trekken en een -S V die 440 mA aan kan.
De toekomstige TT zal een zeer grote voeding hebben van 200 Watt die ook nog een speciaal signaal kan afleveren (PowerOK) wanneer de voeding stabiel is. De TT/X kan, als die wordt aangezet, wachten met opstarten totdat de uit- gangsspanningen van de voeding stabiel zijn geworden.
Geheugenindeling
Bij dit artikel zijn een aantal tabellen geplaats. De betekenis van de letters in de kolom size” is als volgt:
DW Double word (32 bits)
W Word (16 bits)
OB Odd Byte (een byte die op een oneven adres in het gebeugen wordt geplaats. Heeft dus niets te maken met de inhoud van de byte (die ook even of oneven kan zijn)).
EB Even Byte ( op een even adres)
De notatie van de adressen is hexadecimaal.
adres size cachable gebruik 000000-000007 DW ja ROM 090008- OFFFFF DW ja dual purpose RAM AOOOOD-DFFFFF -- Ja gereserveerd EOOOOO-EFFFFF DW ja Main ROM FOOOOD-FYFFFF -- nee gereserveerd FAOOOO-FBFFFF WW nee ROM-cartridge FCOOOO-FFJFFF -- nee re veerd FF8000-FEEFFF $ 0 BEATON EEG ten
In de eerste tabel is te v nd ziet voor de cr Yaatel D. naars CPU oema. ie. in deze tabel op het feit of de vn. kardon eeft in burst-mode tot het geheu- ree kend is de adressering zo gedaan de beki: P twee adressen te vinden is. Dat is ook bin enis van het ‘image’ op adres FF000000 vk a Het maakt niet uit of de hoogste byte end adres de waarde 00 heeft of FF, het heen D. à hetzelfde. Maar er is een uitzonde- baande he ressen FFDOOOxx worden gebruikt RAN, refresh’ rate te stellen van de dynamische Bonk chips van het geheugen. (zie bij RAM). on s te verwachten, lijkt de geheugenindeling r cen groot gedeelte op die van de STE. De details zijn opgegeven in tabel 2.
Hierbij moet men bed ï kn r lenken id pi) OEE zowel vanwege de spiegeling van de adresruimte. De eerste acht bytes zitten in het ROM en kunnen alleen gelezen worden, net zoals bij de ST het geval is. Ook de adressen 8 tot en met 7FF kunnen alleen maar in supervisor mode door de Lp aangesproken.
registers zitten in het geheugen geplaatst vanaf adres FF8000. In tabel 3 zijn denna dn ej a offset van FFOO0O (of
Ì wat op hetzelfde neer ko!
iele sch he ‚mt door het
Tabel 3: De I/O adressen (base = FF0000).
offset
8000-8001 8002-81FF 8200-8263 8264-83FF 8400-85FF 8600 -86FF 8700-8715 8716-877F 8780-878F 8790-87FF 8800-8893 8804 -88FF 8900-891F 8940-895F 8960-8963 8964 -8BFF 8c00-8C15 8C16-8C7F 8Cc80-8C87 8C88-8DFF 8E00-BELF 8E20-91FF 9200-9201 9202-9FFF AQ00-A3FF AYOO-F9FF FAQO-FA3F FAUQ-FA7F FA80-FABF FACO-FBFF FCO0-FCO3 FCol-FCO7 FCO8-FFFF
OB
RTC SCC
SCC
MFP
MFP
N ader wordt his het ST/TT video-sutsystee Peer grote s h
bekeken, dan blijkt ater cfr overeenkomst jg met de 9 177- AT ten dat, aangezie overeenkomt met dan ook het video- vertonen. Maar uit de dat niet op te maken.
komsten 20” gelte overeen sedimentatie vande TT ís
i ST, waar tegenstelling tot de ST, E intern is, is deze nu extern geworde!
ijk wordter in het een synchronisatiesignaal Si eo-chip gebruikt
gemengd met ander apparaat,
size gebruik
memory controller gereserveerd
TT video-subsysten gereserveerd
TT palette
ST DMA & FDC
SCSI DMA-control gereserveerd SCSI-control gereserveerd
ST soundchip gereserveerd
DMA soundcontrol gereserveerd
en NVRAM
gereserveerd
DMA-control
gereserveerd
gereserveerd
Sysem Control Unit gereserveerd configuration Switches gereserveerd
TT main board expansion gereserveerd
(ST)
gereserveerd
(TT)
gereserveerd IKBD interface
MIDI ACIA ereserveerd
abel 4: Het TT video-subsys, FF0000). ad
der) zoals in principe de ST dar zeggen. ‚ s V, Als extra aanvulling is er een re,
pits) om vast te leggen welke ben, en, Ak
bie odes gekozen, is. Dit register „, 56 ú,
ln,
m : FF8262 (dus direct volgend op Mode register) en de codering van q, ST
volgt: (sh) Cramm) (—) (bbb) 7, bo en hold mode aangeeft, nt ; “ mono mode gekozen wordt, ’mm de, voor de gekozen resolutiemet © Cil, 000 320x200x4
001 640x200x2
010 640x400x1
100 640x480x4
110 1280x960x1
1 er As
en ’bbbb’ gee! ST-palettebank
ters) aan. (leur, Men moet hier niet uit opmaken dat er drie video-modes zijn. De eerste drie ls, de tabel zijn STE-modes (die dus ook in de ST shift mode-register zijn in te
TT heeft niet, zoals de ST, 16 kleur , 1 maar 256 “stuks. Deze beginnen se
FF8400 en lopen door tot FF85FE, Pk
ST-DMA
De ST DMA is niet afwijkend van watde TT bieden heeft. Alles zit op dezelfde Plaatsnis geheugen. Wel is er extra op adres FF8qr, Floppy Density Select’-register te vadaln wel leesbaar als schrijfbaar) waarbij de eersei; (bit 0) de frequentie aangeeft van de klok mr, defloppycontroller (O= 8MHz, 1=16MEi)a het tweede bit aangeeft of er gewerkt wordt high density (bitwaarde = 1) of in nomk dichtheid. Zo zal het dus mogelijk zijn om 14 _ Mb disks te gebruiken in de TT (als tenminse snelle floppycontroller op tijd op de markt, _
SCSI-DMA | De SCSI DMA van de TT heeft oki registertjes nodig om bediend te kunnen wordt. Deze zijn opeen rij gezet in tabel 5. Debet van de notatie van het controlregistr ( FF8714) is: | b= bus error gedurende de DMA. Dit bike alleen gelezen worden. Is de waarde Ì danse een fout gedurende de transmissie opgel Na een leesopdracht wordt dit bit automa”
ge-’cleared’, dat wil zeggen op nul gezet Te er een fout op gedurende de gransmisi wordt ook via de hardwar” cen signaalge, 4 | naar een pin van de twe-de MFP st waardoor het mogelijk — om €62 ine | genereren. De ’z’ bit gee. ‘40 of de bj ob nulis, wat zoveel wil zeg. als: „alles wal | isis getransporteerd.” D ekenis vande, | is”DMA enable’. Een! «deze Pig ceft de richt®é |
DMA mogelijk. De’d’
september/oktober :
KXNK KNKK KXHKX KNXX XXKX KXXKK
transport aan: een 0 betekend: van buiten naar binnen en een 1 geeft aan van geheugen naar buiten toe.
In hoofdlijnen is het gebruik van deze SCSI DMA hetzelfde als de ST (ACSI) DMA. Als eerste stap wordt de richting van transport ingesteld en dan wordt het beginadres gezet voor de te ontvangen of van de te verzenden. data. Vervolgens wordt de SCSI-controller gereed gemaakt en tot slot wordt het ’enable’ bit gezet. Hierna gaat de DMA zijn gang.
Eris een lastige zaak bij deze DMA: als het begin van de databuffer niet ‘double word aligned’ is (dat is het geval als het beginadres niet een veelvoud van 4 is), of als de hoeveelheid data die binnenkomt niet een veelvoud van 4 is, dan zullen de laatste bytes niet in het geheugen geschreven worden. Die bytes zijn gelukkig terug te vinden in het ‘data residu register’ en kunnen dus alsnog overgebracht worden naar de juiste plaats in het geheugen. Wel is het dan nog de kunst om te weten hoeveel van de inhoud van dat data residu register ‘geldig’ is. Daartoe moet gekeken worden in het DMA Pointer Low register, waar de waarde van de twee minst significante bits (de rechter bits) aangeeft hoe- veel bytes er nog hangen.
Als alles goed gaat zal het Byte count register op een gegeven moment afgeteld zijn naar nul. Dan wordt er een interrupt gegenereerd en de DMA komt uit zichzelf tot stilstand. Ook de chip die de SCSI-interfacing doet (de NCR 5380) heeft zijn registers ergens in het geheugen zitten. Het lijstje is te vinden in tabel 6.
SCC
Ook het netwerk-interface dat met behulp van de 85C30 SCC-chip is opgebouwd heeft DMA nodig. De SCC-DMA heeft precies dezelfde soort registers met overeenkomstige betekenis
Tabel 6: De registers van de SCSI-controller (base= FF0000).
data register
DMA DMA DMA DMA
pointer pointer pointer pointer
upper upper-middle lower-middle lower
byte byte byte byte
count upper count upper-middle count lower-middle count lower
Data Data
residu reg. residu reg.
high Low
Control register
Tabel 5: De SCSI DMA registers (base= FF0000).
als wat bij de SCSI DMA is beschreven. Enkel de adressen lopen van FF8CO tot en met FF8C14.
Control A Data A Control B Data B
8C80 0B 8c82 0B
8C84 0B 8C86 0B
Tabel 7: De registers van de SCC (base= EF0000).
De registers van de 8530 SCC zijn te vinden in tabel 7. Wat de functie van de diverse bits in het control register betreft, is nog niets bekend.
Geluid DMA
Het DMA geluidssysteem, dat overeenkomt met dat van de STE, heeft ook diverse registers bereikbaar in het geheugen zitten. De adresse- ring komt overeen met de STE. Meer details over het geluid op de STE zijn te vinden in de afleveringen 23 en 24 van dit blad.
SCU
Voor de System Control Unit (SCU), die voor de instelling van vele interrupts bedoeld is, zijn in het geheugen ook diverse adressen aanwezig om de registers te benaderen. In tabel 8 staan ze vermeld. Zowel in het System Interrupt Mask als het VME Interrupt Mask wordt bit O niet gebruikt. De registers met de VME en System Interrupt State kunnen alleen gelezen worden. In het voorgaande is al melding gemaakt van de IRQ3 (interrupt op level drie) voor de VME- bus. Hiertoe dient het register met de naam
Initiator Command Reg.
Mode register
Target Command Reg.
ID Slect/ SCSI Control Reg. DMA Start / DMA Status Reg. DMA Target Recieve/Input Data DMA Initiator Recieve / Reset
VME Interrupter. Het zetten van bit O geeft cen interrupt. Hetzelfde geldt voor de System Inter rupter, die de mogelijkheid biedt om software- matig een interrupt op niveau 1 te maken. Het is mischien handig om gelijk hier maar even een overzicht te geven van de interruptniveau’s
Als belangrijkste interrupt is er de van de VME-bus afkomstige SYSFAIL die door de hardware wordt omgezet tot een interrupt op niveau 7. Een niveau lager is er de interrupt van de MFP's en op niveau 5 komt de interrupt van de SCC. Deze bronnen van interrupt hebben altijd voorrang boven die (IRQS en IRQ6) van de VME-bus. De VSYNC in de TT gaat op de zelfde manier als in de ST en zit op level 4. Op niveau 3 zit de VME-interrupter, tenminste als met behulp van het System Interrupt Mask deze is toegestaan. Op niveai 2 is de HSYNC interrupt aanwezig net als in de ST en op niveau 1 komt de softwarematig op te roepen System Interrupter Interrupt binnen.
MFP's
De Malti Function Peripheral-chips (MFP) 68901 hebben ook zo hun registers bereikbaar in het geheugen. De eerste MFP (de MFP-ST) zit op dezelfde plaats als in de ST (namelijk beginnend bij FFFA0O), de tweede extra MFP (de MFP-TT) is geplaatst beginnend op FFFA80. De volgorde van de registers is precies dezelfde voor beide MFP's. Binnen de MFP hebben de diverse bronnen van interrupts een eigen volgorde van belangrijkheid. Ook deze volgorde is in de tweede (TT) MFP zo veel mogelijk hetzelfde gehouden. De belangrijkste (kanaal nummer 15) is in de ST MFP de Monochrome Detect, die naar het schijnt (net zo als in de STE) ook dient voor de geluids-DMA interrupt. In de TT MFP wordt dit kanaal
System Interrupt Mask System Interrupt State System Interrupter Interrupter
VME Scu SCU VME VME
General Purpose Regl. General Purpose Reg2. Interrupt Mask Interrupt State
Tabel 8: De registers van de SCU (base= „FF0000).
ingenomen door de interrupt van de SCSI controller. De volgende is in de ST MFP de Ring Indicator (van de RS 232 poort) en in de TT MPP de interrupt van de Real Time Clock, want die heeft een programmeerbare ‘wekker’ functie. Kanaal 7 zorgt voor de ACSI/FDC interrupt en in de tweede MFP is dit de SCSI DMA interrupt. De interrupt van de twee ACIA 6859-chips die zorgen voor de keybord en MIDI-1/O komt binnen inde eerste MFP op kanaal 4 en in de tweede MFP komt daar de Diskette Change binnen. Verder gelden voor de TT MEP nog de volgende: de Ring Indicator van de port B van de SCC komt aan op kanaal 3, de DMA-interrupt van de SCC op kanaal 2 en de twee laatste kanalen (1 en 0) zijn vrij beschik- baar voor de gebruiker om iets aan te solde- ren.
september/oktober 1990
ind ee bruik gebru
HE
Wat draait er? pp E ät ie 08 0 1 LOL ann rj ionen belangrijke vraag isinhoeverede TT | OO00P5g-oOFFE PD BT SAAL IS om de bestaande ST-software te oord 00 Lain FF Dh B VME Expans; 8 draaien. Natuurlijk zal de praktijk dat wel 910000 s LFFEF 5 pw, Ws ST Image “Ôn UitWijzen, maar het is toch wenselijk om enig Oixxx xxx gEFFEE F Dv, W, B 4 idee te hebben. Ats vuistregel kan aangenomen 2000000 dj EFFE Pi Worden dat Software die zowel op de gewone ST 0 90000 -FFF ij Be als op de STE werkt. het ook op de TT zal doen ld je Tabel 9: De gd als een Zijn de Programma's netjes geschreven, dan k van de el Bus Master es ’ d
zullen ze werken. De veranderingen die de ST
heeft ondergaan in de
nieuwe TOS'en in divers:
loop der tijd (diverse e uitvoeringen (Neder-
lands, Engels, Duits enzovoorts), de komst van
en We ‘Getrez om te weten ek vekeid, levertop €? des IS ! standaard ST mo
slaan. waarden op die nergens OP
Vervolg
- oftware schermen etingebruik komen van grootbeeld- plemen te verwachten! lot Bij- ermen), hebben wel duidelijk gemaakt hoe Er zijn pro j eem le- ht 4 ”
men moet programmeren ki ge de _ die zich in het 0 ratings)’ alternatieve fi Al metals dit een behoorlijk ti Ld RODE ODE ooreeld: muse ops printerd geworden. Daarom zal de informa,
8 3 : tieve 4 time- 5 ï ie oen van de struikelblokken was het feit dat_ selector bonen Hiep Hen emulators bevelking he ED Ene SE Programmeurs aannamen te weten hoe het _verfjes die Templemon, kle a tgeven (syteem Aan ndel d ede, beeldscherm was opgebouwd (aantal kleuren, debuggers als e zalaltijd last 6 Intern worden je n aantal pixels horizontaal en vertikaal). Gebleken _ enzovoort. Ditsoort softw: Ak
is dat de juiste methode om de eigenschappen van het beeldscherm te bepalen is om dit aan VDI te vragen. Het gebruik van de functie
RJ. van der Kamp
Atari te blijven.
SANTPOORTERSTRAAT 40 2023 DD HAARLEM telefoon 0239-275725
ATARI in HAARLEM !!
Wij leveren alle gangbare Atari hard— en software.
— TOS 1.4 inbouwen, klaar terwijl u wacht. — Externe klok voor de ST Fl. 99,— Daarnaast ontwikkelen wij specifieke hardware uitbreidingen. — Harddisk Host Adapter 1 Megabyte per seconde III! Fl. 325. — TRACKS is tevens dealer van BIONET 100
— Het netwerk dat ATARI, MS-DOS, Unix en Apple verbindt.
Netwerk software: — DATING 3 relationele, zeer snelle netwerkdatabase, met ingebouwd Barcode protocol. — Voorraad waarderingprogramma, met faktureermodule, barcodeprotocollen, etc.
In voorbereiding:
— DATING 4 netwerkgerichte database voor o.a, de Atari TT. Standaard File — en Recordlocking
Alle prijzen inclusief btw. en een kopje koffie
September /oktober 1
Extra Floppy-Drive’s aan de ST
Al lange tijd wordt dit probleem regelmatig weer te voorschijn gehaald. Het belangrijkste punt is steeds de lage belastbaarheid van Drive- en Side-Select signalen welke van de Sound-Chip komen. Voor mij zelf kwam daar nog het vele lawaai bij dat de Atari floppy-drive SF 314
maakt.
Toen ‚er enkele maanden geleden beschrijvingen kwamen voor het gebruik van de 1.44 Meg Floppy-Drive’s, de zgn. High-Density drive’s,
leek het mij aardig om te kijken of met enkele IC’
opgelost zouden kunnen worden.
Het resultaat is te zien in figuur 1, waarin voor de duidelijkheid de Floppy-Controller, de Sound- Chip en de logica tussen deze en de connector ook zijn weergegeven.
Naast het oppeppen van de signalen voor Side-Select en Drive-Select-1, zijn er twee selec- toren gemaakt met behulp van wat simpele poorten. De Floppy-selectschakelaar schakelt drive-1 (= 3 1/2 inch) of drive- Li(2) (=5 1/4 inch) actief. Er zijn nu drie drives beschikbaar, nl. O, 1 en li(2). Het Motor-on signaal wordt hierbij selectief naar de juiste Floppy-Drive gestuurd. Daarbij wordt, geheel conform de ST, ook gebruik gemaakt van open-collector ga- te’s.
Het High-Density signaal wordt, als het op de geselecteerde drive aanwezig is, beschikbaar gesteld aan het clockcircuit. De diverse ’strap- pings’ en connectoren maken verschillende ma- nieren van aansluiten mogelijk. Bij de Clock- controller is gedacht aan de uitspraak in een Duits blad dat het 16 MHz signaal dat uit de ’shifter’ komt niet zo strak is.
Daarom leek het mij een mogelijk om direct het 32 MHz signaal van de oscillator te gebruiken en dit door 2 of 4 te delen om de juiste clock voor de Floppy-Controller te krijgen. Het lijkt mij dat op deze manier een goed en stevig clock signaal te verkrijgen is zonder extra clock-generator. De selector, gemaakt van vier gate’s, moet zorgen voor de juiste clock bij een bepaalde selectie.
Ik hoop dat er mensen zijn, die hier iets aan
hebben. Ed Swets
s alle mogelijke wensen
High Density Floppy Drive Clook-Controllar
Floppy contr. lockin CG] 8 4 Hito) CES
Ë hlgh= Normal d.
High Density Detection | : high= normal d. |:
Low =High dens.
: 7402 Chip d
Shifter u3i P]
741502
24502) Floppy Pe
pia) EDT | i iet D,
24504 541502 &
Iro
Wpr.
VID 1772
1] 4 Filter +5v O5
en. Cnd open. / Ond eid cle ï on
1990 -juL20 ERS
Floppy_L select ask ® E
… open
eg make only use of the connector 0 jk and the motor switch is out of use (straps à and b in Lower position)
Figuur 1.
september/oktober 1990
25
Het LanTec
Het LanTech netwerk is een simpel aan te sluiten netwerk en de bijbehorende installatie-software is eenvoudig te hanteren. De hardware wordt op de cartridge poort van de ST aangesloten. De doosjes worden onderling verbonden met een enkele 50 of 75 Ohm coaxkabel tot een bus- structuur. In het LanTech netwerk kunnen maximaal 64 node’s worden opgenomen. De Nederlandse handleiding geeft zeer duide- lijke informatie over hoe dit moet gebeuren. Deze handleiding moet overigens, voor het aansluiten en installeren van het netwerk, wel goed gelezen worden anders kunnen ertoch nog tal van zaken fout gaan. Ik kom hier later in dit artikel nog op terug. Bij het netwerk wordt een diskette geleverd waarop de software staat voor het aanmaken van de installatie-software. Ook staat op deze diskette speciale software om het Lantech net- werk te testen. Het aanmaken van de installatie- software is eenvoudig en snel te doen. Per gebruikte node moet de installatie-software wor- den aangemaakt. Daarna wordt deze software op de (harddisk gezet van de node waarvoor de software is aangemaakt. De installatie-software, voor het Lantech netwerk, kan gestart worden door aanklikken met de muis. De installatie-software kan ook in een autofol- der worden gezet waarna deze automatisch start bij het opbooten. Het in de autofolder zetten van de installatie-software heeft voor- en nadelen. Het voordeel is dat, als je een node aanzet, deze node na het opbooten, automatisch eerst alle
Local partition D
Partition on server D
Server node no, 000
Installatie schern,
Voor de ST zijn er een aantal netwerken te koO ‚De goed en snel, maar hebben als nadeel dat 7 Netwerk, wat we in dit artikel nader voor U 825 ers Service Mbit/sec) en niet al te duur. De firma Volders Compil de  Lantech Netwerk Nederland importeerd, stond d&l demo in Dü om dit Lantech netwerk uitgebreidt te €27
de C-partition VEL folden arne de geïnstal
vertaald de gastheer v’ ander node’s, (sehr), OP aan zijn. Om het makkelijk te 5 Sed
„ Aan een server ook een node le zangesloten no-
isk aangesloten. waar al
pra ee kunnen maken. De server moet dan ook altijd als eerste worden opgestart.
Goed, nu weer terug naar waar We gebleven waren. Het in de autofolder zetten van de installatiesoftware kan ook problemen geven. Als de server een Mega-ST 4 is waan, veel software in de autofolder staat en waarbij ook veel accessoires zijn gebruikt kan het gebeuren dater problemen optreden alser in een node een ST-1040 wordt gebruikt. Het blijkt dan dater na het opbooten zoveel software uit de C-partition van de server wordt gehaald dat er geen ruimte in het geheugen meer is om gewone program- ma’s te draaien. Dit probleem kan voor een belangrijk deel worden voorkomen door hier
ENNE TIE
sekgaing Bi te gn bit ë poot-gedeelte van de server e; … "Ich van de node's. en de boek
Printers
Bij het aanmaken van de installar; ook worden aangegeven op w, en printer is aangesloten. Al de ke Tds * van welke node dan ook, wor lpg matisch naar die node gestuurd, A op aangesloten is. Er kunnen ard kh, printers worden aangesloten. Om,“ node’s aangesloten Printers te kunn Pi staat er op het bij het netwerk gl Le cen EE haet de, op REL ie aangesloten printers, kunne er, teerd. Derden Dit heeft als voordeel dat tekst, die: moet worden op correspondentie 5 Ue, een laserprinter of iets dergelijk In gestuurd terwijl proef-uitdraaien Bn een matrixprinter kunnen Worden „5 Deze printer acties kunnen AE, in! tegelijkertijd op verschillende pri A uitgevoerd. Het is gelukkig niet ain schijn in netwerkland, Het kan B gaan met het printen via een netwerk. Zo kan het gebeuren dat er iemand DeskTop Publishing pakket zijn ora î draaien op bijvoorbeeld de laserpringr : dat een mede-gebruiker van het ind weet. Deze ander gebruiker wil, ook fi laserprinter, wat brieven uitdraaien : hiervoor de opdracht. Nu geeft het uidni van DTP-werk behoorlijk wat rekent waardoor het voor kan komen dat de lsegù
September /o «tober 19%
Route Printer Output
From Node 00 Enter node nunber:
val
Printer-sharing scherm,
ter even op informatie staat te wachten. Het netwerk denkt dan dat de laserprinter vrij is en gaat de tekst van de andere gebruiker afdrukken. Het gevolg hiervan is dat er DTP afdrukken ontstaan met afwisselend de tekst van de andere gebruiker er tussendoor.
Op één probleempje na gaf geen enkel door mij geprobeert pakket moeilijkheden met printen. Dit ene probleem deed zich voor als ik het DTP-pakket Calamus gebruikte met daarin de HP-DeskJet printerdriver. Op de een of andere manier werkte dit dan niet. Gebruikte ik daar- voor in de plaats de HP-LaserJet printerdriver dan ging alles goed. De uitgevoerde tests zijn gedaant met een Mega-ST 4 als server met daarop aangesloten een HP-DeskJet printer. Op de node was een ST-1040 aangesloten.
Snelheid
Ook wat snelheid betreft hoeft het Lantech netwerk zich niet te schamen. In tabel 1 kunt u het verschil in laad-tijden zien van software die direct van de harddisk wordt geladen en dezelfde software die door een node via het netwerk wordt geladen. Ook staat in de tabel hoelang het duurt om files direct, binnen dezelfde harddisk, van de ene partition naar de andere te copiëren. En hoeveel tijd er nodig is om die zelfde hoeveelheid files via het netwerk van de ene harddisk naar een op een andere node aangeslo- ten harddisk te copiëren.
Hierbij horen wel een paar opmerkingen om te voorkomen dat de gegevens verkeerd worden geïnterpreteerd. De beide ST’s die bij de test gebruikt zijn waren voorzien van TOS 1.4. De op het systeem aangesloten harddisk, met een opslag capaciteit van 60 Mb, heeft een gemid-
delde accesstime van 30 msec. Veder was op beide machines was Turbo-ST geïnstalleerd. De tijdverschillen die ontstaan zijn niet een gevolg van de traagheid van de data overdracht (10 Mbit/sec). De netwerksoftware kijkt tijdens de data overdracht ook naar de andere op het netwerk aangesloten node’s om te zien of deze om aandacht vragen.
Als er bijvoorbeeld via node 0 (server) geprint wordt en node 1 wenst tegelijkertijd van de hardisk (aan node 0) een programma of file te laden, dan is er geen noemenswaardig verschil in laadtijd waar te nemen wanneer er niet geprint wordt. Ook als er twee node’s tegelijkertijd hetzelfde programma van harddisk willen laden, gaat er niets fout en zijn beide node’s zo’n beetje gelijk klaar met laden. De grootste tijdsvertra- gingen gaan optreden als een programma uit meerdere files bestaat. Dit kunt u dan ook zien in de tabel bij het programma TimeWorks.
Handleiding
De bijgeleverde Nederlandse handleiding is zeer duidelijk en makkelijk te volgen. Dit ondanks de voorlopige versie van de handleiding die ik bij het pakket geleverd kreeg. De Nederlandse importeur van het netwerk verzekerde mij dat er binnenkort een definieve handleidng komt. Ik moet zeggen dat deze handleiding duidelijker is dan de orginele Amerikaanse handleiding, die ik er ook bij had gekregen. Mede omdat er in de Nederlandse handleiding ook aandacht wordt besteed aan zaken waar beginnende ST gebrui- kers, die dit netwerk willen gaan gebruiken, nog wel eens op vast kunnen lopen.
Minpunten
Uiteraard heeft het Lantech ook zijn minpunten. Zo moet er bij het aansluiten van het netwerk op worden gelet dat er geen al te grote potentiaal verschillen zijn tussen de computers. In gewoon Nederlands staat hier dus dat er tussen twee netwerkaansluitingen geen grote spanning mag staan. Als er met een voltmeter tussen twee netwerken wordt gemeten mag het spannings verschil tussen de netwerken niet meer dan 7 volt zijn.
Direct van
ist Hord plus
server-harddisk
Via netwerk van server-harddisk
9,4 sec
Calamus
12,8 sec
Degas Elite
6,5 sec
Flash
6,3 sec
GFA Basic
3,5 sec
LDH Power
re | Copieren van (14 Mbyte data
| (659-files)
23,6 sec Direct op
12,23 min
server-harddisk Part-E‚ > Part-F,
18,1 sec 34,2 sec Via netwerk van
server-harddisk naar node-harddisk
18,55 min
september/oktober 1990
Is deze spanning groter dan die 7 volt kunnen de aangesloten ST’s worden opgeblazen. Ik ken een geval waarbij dat dan ook is gebeurd. Hierbij moet gezegd worden dat diegene waarbij dit gebeurde niet de gebruiksaanwijzing heeft gele- zen, want daar staat het een en ander duidelijk in beschreven.
Een oplossing voor dit probleem is om alle gebruikte apperatuur op wandcontactdozen (stopcontacten) met randaarde aan te sluiten Overigens geldt dit probleem voor veel netwerk- systemen. De ontwerpers van dit netwerk heb- ben voor dit probleem naar een oplossing gezocht en die ook gevonden. De netwerken die nu worden uitgeleverd zijn, zoals de importeur mij verzekerde, tegen dit probleem beschermd. Ook moet er op gelet worden dat er bij het aanmaken van de installatie software geen fouten worden gemaakt. In de meeste gevallen kan dit geen kwaad, want dan werkt de zaak gewoon niet. Maar als je op meerdere node’s een harddisk hebt hangen en je gooît per vergissing tijdens het aanmaken van de installatie software wat node’s en partitions door elkaar,dan kan het gebeuren dat er op één van de harddisks wat software verminkt wordt.
Message to node 02
Meeting om 14:38 op jouw kantoor
Staat de koffie klaar Ì________—_
Message schern.
Een aantal problemen met het Lantech netwerk kunnen, voor wat betreft fouten in de data- overdracht, worden voorkomen door voordat de installatie-software gestart wordt, eerst de test- software te draaien. Op het Lantech Net- werk zit een schakelaar waarmee het netwerk electrisch gebalanceerd kan worden. In samen- werking met de test-software kan zo een instel- ling worden gevonden die het minste fouten geeft bij de data-overdacht.
Wat kan wel en wat niet?
Wat zijn nu eigenlijk de mogelijk- en onmoge- lijkheden van het LanTech Netwerk? Eerst de mogelijkheden.
Het Lantech netwerk zou moeten werken
ST’s. Ik heb dit geprobeert met verschil ST’s die voorzien waren van verschillen sen en dit gaf geen problemen.
Er kunnen maximaal 64 node's in he worden opgenomen. File-servers zij dedicated en meerdere file-ser 2 taan. Je zou gewoon Nederlands kt als node 0 niet perse de Hostcom zijn dat er dan op meerdere node kunnen worden aangesloten die ook < andere node’s kunnen worden benaderd Printer Sharing.
Vervolg op pag
Beginnersrubriek
Deel 2
In het vorige artikel heb ik globaal over de ST-computer gesproken, over wat nu soft- en hardware is, TOS en GEM, en er kwam ook wat inleidend
jargon aan de orde. In dit artikel wil ik iets verder ingaan op het opstarten
van de computer, de verschillende manieren van opstarten en wa
ter zo’n
beetje allemaal gebeurt als men de computer aanzet. Maar allereerst no6 iets dat eraan vooraf gaat: het formatteren van een diskette.
Het formatteren van een diskette
In het vorige artikel heeft men kunnen lezen over opslag van gegevens, informatie. Dit gebeurde vroeger bijvoorbeeld op ponskaarten, vandaag de dag gebeurt dit veelal op floppy-diskettes en/of harddisks. Voordat men dit echter kan gaan doen, is men verplicht een diskette of harddisk te formatteren. Het is dus met andere woorden gewoonweg niet mogelijk een pas gekocht doosje floppy’s te openen en dan direct zo’n floppy in de drive te stoppen om te gaan lezen of beschrijven (bij een harddisk gaat dit wel, het is alleen zeer af te raden). Het is dus niet zo dat men - net zoals bijvoorbeeld bij cassette- bandjes - deze zomaar in de machine kunt stoppen. Een computer werkt wat dat betreft wat anders. Men kan zich voorstellen dat de computer eerst eist dat er een soort ‘inhoudsopgave’ van wat er later allemaal terecht gaat komen op de diskette wordt geschreven. Bovendien wil de computer nagaan of die diskette überhaupt wel deugdelijk is of niet. Welnu, dit klaar-maken-voor-gebruik, dit keuren en dit neerzetten van de inhoudsop- gave noemt men het formatteren van de diskette. Een splinternieuwe diskette uit het doosje is voor de computer als het ware één groot vel papier. Dat hele grote vel papier wordt bij het formatte- ren in stukjes geknipt en er wordt een boek van gemaakt. En in een boek hoort een index, nietwaar? Men kan zich hierbij voorstellen dat de diskette, net zoals bij een grammofoonplaat, beschreven wordt met sporen die ook wel tracks genoemd worden. Deze sporen worden vervolgens ook weer keurig opgedeeld in zogeheten ‘sectoren’, Als er een slecht plekje (een zogeheten ‘bad sector’) op de diskette ontdekt wordt bij het formatteren, dan wordt dit in de inhoudsopgave van de diskette opgenomen, zodat de computer weet dat hij dat gedeelte van de schijf niet mag gaan beschrijven. Hier blijkt dus een ander belang van het neerschrijven van zo’n inhoud- sopgave tijdens het formatteren, veiligheid voor de gebruiker. De computer controleert al het ware van te voren eventjes de deugdelijkheid van de magazijnstellingen of deze wel te vertrou- wen zijn. Vindt hij een plank of compleet rek dat er wat gammel uitziet, dan plakt hij er een label
op en schrijft in het boek van de magazijnbe- diendes dat zij die stelling of plank niet mogen gebruiken.
Hier komt ook een ander belang om de hoek kijken, namelijk de kwaliteit van de diskettes. Koop alsjeblieft geen wit merk diskettes of iets dergelijks (lees het artikel van Ronald J. vander Kamp hier maar op na in uitgave 24) om dan anderhalve gulden goedkoper uit te zijn per diskette. Voor anderhalve gulden riskeert men dan dat gegevens beschadigd kunnen worden of zelfs compleet verloren kunnen gaan. Maar vanzelfsprekend is die keus geheel aan de gebruiker zelf. .
Na het formatteren verschijnt er een melding op het beeldscherm hoeveel bytes er beschikbaar zijn voor gebruik: bij dubbelzijdig geformat- teerde floppy's moet hier het getal 726.016 bytes staan, en bij enkelzijdig geformatteerde floppy's moet hier 357.376 bytesstaan. Als er minder dan dit getal staat dan is er kennelijk zo'n zwakke plek gevonden en gooi ik zelf de diskette meestal meteen weg, dan heb ik dáár tenminste geen
ellende van…
Hoe gaat dat formatteren nu in zijn werk? Simpel, stop floppy een vers gekochte floppy in de diskdrive, klik het ikoon (À of B) één keer aan zodat deze zwart wordt, ga vervolgens naar het menu boven en kies onder het kopje ‘file’ de optie ‘format’. Verder wijst het zich eigenlijk vanzelf. Maar omdat deze rubriek bedoeld is voor beginnelingen die meer willen weten dan de handleiding van de computer vermeldt, wil ik even iets verder ingaan op het formatteren van een diskette, Allereerst iets dat voor sommigen zeer vanzelfsprekend zal lijken, maar waarvan in de praktijk is gebleken dat er best nog wel misverstanden over bestaan. Men koopt floppy's doorgaans in een plastic of kartonnen doosje. In dat doosje zitten dan (meestal tien) diskettes, Die diskettes zitten vaak in een dun doorzichtig hoesje, ofschoon dit laatste bij witte diskettes meestal ontbreekt. In ieder geval is dit nu de diskette, Ga dus niet verder met uitpakken, maak de hard-plastic behuizing met het stukje metaal dus nooit open, Het komt herhaaldelijk voor (echt waar!) dat men leest dat de diskette uit de verpakking moet halen en dat men dan vervolgens het hele diskje openbreekt met
Goos np
ends ke OE gezet dan kopieer
AUT he de ASSIGNSYS oP did je m desnoods een
WOT van C en ge® Geplus was 1 toch
nmes. Voor sommigen mis- kend, maar er zijn klachten te vonden dat ‘die diskettes
schaar en// of keuke!
. Bij î geen Ere Evi inch diskettes is dit nog hermd open. je oe oet om te kunnen lezen en schrijven, Sn, iet dat wij dit ook mogen doen,
kent dit nief 2 ee zelfs. De computer heeft namelijk
geen vette vingers.
Er zijn ook veel formatteerprogramma’s in omloop die ik eigenlijk voor beginners allemaal afraad. Het formatteren zoals ik boven be- schreef, gewoon onder de desktop als men de machine heeft aangezet Is weliswaar het veiligst, maar duurt namelijk nogal lang. Veel ongedul- dige programmeurs schreven dus een eigen programma'tje dat dit sneller kan doen, maar dat gaat meestal ten koste van de betrouwbaarheid. Trouwens, voor een veilig geformatteerde dis- kette mag men best wel een minuutje wachten, vind ik. Er bestaan formatteerprogramma’s (zo- als Fastformat,- de naam zegt het al) die het presteren om een diskette aan twee zijden te formatteren in achttien seconden. Hoewel, for- matteren kun je het eigenlijk niet noemen: als je het programma bezig hoort lijkt het eerder of de diskette wordt gemalen. Vaak is dat dan ook het geval, Zo zijn er ook formatteerprogramma’s die ervoor kunnen zorgen dat de diskette een grotere opslagcapaciteit krijgt. Ook hier geldt: bij voor- keur niet doen, omwille van de veiligheid van de gegevens. Ik schrijf hier met opzet ‘bij voorkeur’, omdat men in sommige gevallen niet anders kan. Maar daarover kom ik in een latere aflevering nog uitgebreider op terug.
Terug naar het formatteren zelf. Zoëven schreef ik: „Simpel, stop een vers gekochte floppy in de diskdrive, klik het ikoon (A of B) één keer aan zodat dit zwart wordt, ga vervolgens naar het menu bovenaan en kies onder het kopje 't1:=” de optie ‘format’” Wel, zo simpel is het ook. De computer vraagt natuurlijk wel eventjes of u zeker weet, want als men per ongeluk op dat ‘format’-menu zou klikken en de diskette +» de drive zou meteen geformatteerd worden (d wil zeggen niet alleen ingedeeld, maar ook lee vz maakt worden), dan zou dat een uiterst ge …ar- lijke optie zijn. Maar gelukkig zitten er noge’ vat stapjes tussen, zodat men nooit per ongelu’. «en diskette kan formatteren. De computer v ar
A
_
September/oktober 1990 STA | pn
ma
28
computer zichzelf en
rege mislukt het dan wend. an rd )
prs DESKTOP.INF wordt gelezen, maar
En ver in de volgende aflevering meer
De GEM-desktop verschijnt
TIP: eo (6) kan het zijn dat harddisk-gebruikers har aal geen toegang meer krijgen tot hun arddisk, en dus niet meer bij hun kostbare gegevens kunnen komen. Voor hen geldt alles uitzetten, computer aan en daarna pas de hard- disk (de omgekeerde volgorde dus) Pak de diskette die bij de harddisk geleverd werd CAtari Advanced Harddisk Utilities’) en open deze floppy. In de hierop aanwezige AUTO- folder staat een programma AHDILPRG. Run dit programma door er een dubbele klik op te geven. Maak één van de floppy-ikonen vervol- gens zwart door het eenmaal aan te klikken, en ga naar het menu ‘Opties’. Kies daar ‘Install diskdrive’ en vul bij de driveletter een ‘C' in (moet een HOOFDLETTER zijn). Klik dan op Install’, er staat nu een derde ikoon op de Desktop. Nu heeft men weer toegang tot de
door de musici, 00! sl stan k cval het best pijvoorbeeld
Men zal in dat 8 A naam __M Lie ij
CONCPRG DOC of iets dergt over de Zou men op de computer ed men automobiel willen bij te de naa beter niet opslaan In een € evi
wordt. Immers, deze n
cstart Tos gereserveerd heen folder { t bevatte rd doo rogrammas moe n. Hele” de he, Aanpassen aan rde et worden als men allerhan ear gn, TOS ge reserver accessoires de C-extensie ze, Autom ne xtensie het bestand ‘KOPLAMP ACC pe mee il name! ge hier in dit opde pootdrive staat - de boel on. EN jang te bes© Creure nn waar {oos in de war sturen en 5 belan n E € ) lid wrd iS besproken dingen houden ee pit hoeft geen afm in het artikel 4 oete ysteem © petekenen; het wijst alleen op bep, Behr; cbruikers - het TO' pesturing en paalde sg waar MEN zich maar beter aa alde a 6 bedoel ik ne naam ' ro wt voor de zo zijn er veel meer gebruiken An hog ard ch e divelfde 205 Ti aar wel van Op de hoogte kan zijn y en betekenis BEL … pRG, APP: voorbeeld 16 il lijk die hier) Mag bee lijk onmogelijk die hie aar er eben En sol maar ee ar VOO dat de ie 4 5 Alleman, ACC ou Mm à dan $ ls ® docu at, L permen - cen k Bt 5 ‘houd van cen peaterprog; js bijvoor rot zover deze vrij omvangrijke kan men dat geen wl d gelukkig heeft u twee maanden ge … Cen Id: erzaldit bestat sjfemaal op 1e nemen en uit te pr_t om} ONCERT. PRG’. pe compU ikoon, waar” olgende keer zal ik het onder meer p Ten ü 5 rogram 4 „De be T hebt. D, fpeelden als eer proB” „gl ontstaan de Desktop, wat er gebeurt als q dan al warring 22 palve e le file on, door er alleen maar verwâ rogramma ave rOP.INF gelezen wordt en hoe de Des) computer denkt dan dat dit Dir uitvoerbaar is maken en eventueel wijzigen. Vee ba Bed d een andere Zpoot it! Pli
Bob Elbracht
harddisk. Verwijder de boosdoener en start weer jet op een CM op de gebruikelijke wijze op. ‘AUTO’, en be
Vervolg van pag. 27 Het Lan-Tech netwerk
Dit betekent dat verschillende printers op ver- schillende node’s tegelijkertijd door meerdere ikers benaderd kunnen worden. Maar dit heb ik al eerder in het artikel besproken. Message system. Door gebruik te maken van een accessoire die staat op de bij het Lantech netwerk geleverde diskette, de verschillende gebruikers berichten kunnen versturen naar de gebruiker van een andere node.
Netwerk toegang instelbaar. Dit betekent dat bij het aanmaken van de
installtie-software kan worden gedefinieerd welke node wel of geen toegang krijgt tot de verschillende partities van de in het netwerk opgenomen harddisk(s). Voor elke node kunnen maximaal 14 partitions worden gedefinieerd. Dit kan bij grotere netwerken van belang zijn om te voorkomen dat er gebruikers in hardisk- partities kunnen rondneuzen waar ze niets te zoeken hebben.
Het is onmogelijk voor het netwerk om via de ene node een diskdrive van een andere node te benaderen. Het lukt dus niet om van een diskdrive van de ene node files te copiëren naar een diskdrive van een ander node. Wilt men dat toch doen, dan moet de gebruiker van de ene node de files van de diskette op een harddisk of ramdisk van een server zetten, waar beide gebruikers toegang op hebben. Daarna kan de
de andere node de files daarvan
ebruiker van 5 overzetten.
naar zijn eigen diskette
Conclusie
Persoonlijk moet ik zeggen dat ik, op wat aanloop problemen na, prettig gewerkt heb met het Lantech Netwerk. Ook als je aan meerdere nodes een harddisk hebt hangen, gaat het
van de ene harddisk naar de
overzetten van files le | andere net zo gemakkelijk als dat je files op Je eigen harddisk van de ene naar de andere partitie
verplaatst. Het is gewoon een kwestie van window openen, files aanklikken en naar het andere window slepen. Het maakt niet uit of je de files copieert, verplaatst of wist. Als gebruiker merk je niet of je direct aan de aangesloten harddisk zit of dat dit via het netwerk gaat.
Kosten
Tja, en wat kost al dat moois zult na het lezen van het bovenstaande zeggen. Een Lantech netwerk voor twee node’s, bestaande uit twee kastjes plus de bijbehorende software, handlei- ding en vijf meter coax-kabel kost fl 950, inclusief BTW. Een los netwerkkastje voor uitbreiding van het netwerk kost fl 475,- incl. BTW. De voor het netwerk gebruikte coax-
kabel met BNC-pluggen is overigens g
lijk zelf te maken. Het Lantech netwerk ons ter beschikking gesteld door ge Wed Volders Computer Service, Postbus 219; 3001 AX Rotterdam, tl: 010-4511537
010-4511500. Egbert de Rooij en ,
PROBLEMEN MET UW ST WIJ VERHELPEN ZE!
Onderzoekskosten: f 25,- Reparatiekosten: Maximaal f 150,- (excl. onderdelen) Reparatieduur: BINNEN 1 WEEK UIT-EN-THUIS! (o.v.v. beschikbaar zijn van onderdelen)
CRS
Vening Meineszstraa' Î 6717 Tel. 08380-70826
AJ Ede
32
september /oktober 1
begrepen als een bestand dat gerunned kan worden. Dit is eenvoudig te realiseren door een dubbele klik op de ikoon te geven. Voor beginnende muisgebruikers is het ook mogelijk het gewenste programma met één klik zwart te maken, en dan onder het ‘file'-menu de optie ‘open’ te kiezen. Wat gebeurt er in beide geschreven gevallen? De computer voert het betreffende programma uit dat dan het beschikbare geheugen - eventueel gedeeltelijk - beschrijft. Opvallend is trouwens dat de computer deze programmabestanden ook met een ander soort ikoon weergeeft op het beeldscherm. Volledigheidshalve moet ik hier nog opmerken dat er nog een ander soort programma’s bestaan, namelijk die met de extensie TTP; maar die zijn alleen uitvoerbaar nadat men aan bepaalde voorwaarden heeft voldaan. Dit type programma zal ik hier onbe- sproken laten. Nu de accessoires: dit zijn ook programma’s, maar die zich op het eerste gezicht kenmerken door hun extensie ‘ACC’. Ziet men dus een bestand staan dat eindigt met de letters ‘ACC’ dan heeft men te maken met een accessoire programma. Zoals ik al eerder opmerkte, de structuur is afwijkend van die van gewone programma’s; het is dus zinloos om te proberen gewoon de laatste drie letters van een normaal programma (bijvoorbeeld WORDPLUS.PRG) te wijzigen in ACC (dus WORDPLUS.ACC). Dit werkt gegarandeert niet, sterker zelfs: de hele computer loopt hier geheid op vast. Onder zéér bijzondere omstandigheden is dit slechts moge- lijk, met programma’s die heel slim en ook uitdrukkelijk met deze bedoeling op deze manier in elkaar gezet zijn. Maar in de regel is dit dus niet mogelijk. Hoe krijgt men accessoires dan aan het werk, en waar kan men ze vinden? Eerder in dit artikel vertelde ik van het opstarten van de computer, dat dit gebeurt door allereerst te gaan checken of er een diskette in drive A zit. Zo ja, dan gaat de computer ‘booten’ hetzij van die zelfde floppy, hetzij van harddisk. De AUTO-folder wordt afgehandeld, nog vóórdat GEM geïnstalleerd is. Dan pas, als GEM geïn- stalleerd is, worden de accessoires gelezen, mits zij zich bevinden op de plaats waar de computer hen zoekt. De computer zoekt immers ook naar een folder die ‘AUTO heet, een folder die men zelf neegezet moet hebben. Het zomaar ergens neerzetten van programma’s die bedoeld zijn om mee te booten heeft vanzelfsprekend geen enkel effect. Anders gefor- muleerd, voor autobootende programma’s is het voorwaarde dat zij in de AUTO-folder staan en dat de computer dan opnieuw opgestart wordt (warme of koude reset). Aan een dergelijke voorwaarde moeten de accessoires ook voldoen. In de nu volgende zin ga ik zeggen wat die voorwaarde is; die zin lijkt staat bol van het computerjargon, maar uitleg volgt. Dapper doorlezen dus. De accessoires moeten zich in de zogeheten ‘rootdirectory’ bevinden van de schijf waarvan opgestart wordt. Dit was de moeilijke zin, viel nog wel mee hè? Om met het laatstgenoemde te beginnen: de schijf waarvan opgestart wordt is òfwel floppydisk A òfwel partitie C van de harddisk. Eén van beide is de schijfeenheid waarvan wordt geboot’. Welnu, wat is dan de ‘rootdirectory’? Heel simpel, dat is dat gedeelte
van die schijfeenheid (A in geval van floppy of C in geval van harddisk) dat men te zien krijgt als men het ikoon (A of C) éénmaal opent
Stelt men zich een desktop voor zonder ge opende vensters, zoals figuur 1 van de vórige aflevering laat zien, en klikt men het ikoon A open zodat er een venster verschijnt, dan bevindt men zich op de ‘rootdirectory’ van drive A. Dat blijkt ook uit de tekst die bovenin de grijze balk van het net geopende venster staat: A:\ . Zou men een folder openen, dan verlaat men de rootdirectory. Dit is dan meteen ook zichtbaar in diezelfde grijze balk bovenaan het venster achter A\
Welaan, die accessoires moeten zich dus op dit ‘eerste niveau’ bevinden van floppydisk A of harddisk C, afhankelijk waarvan opgestart wordt. Accessoires in de AUTO-folder (of een andere folder) neerzetten heeft geen enkele zin, zij worden gewoonweg niet opgemerkt door de computer bij het booten. Net zoals programma’s die naast de AUTO-folder op de rootdirectory staan niet worden uitgevoerd bij het op- of herstarten van het systeem. Correct geplaatste accessoires vindt men na het starten altijd in de linker bovenhoek van de menubalk. Zij blijven daar dan ‘hangen’, totdat men een van hen aanroept. Het aardige is, dat zij ook blijven hangen als men een programma heeft opgestart mits dat programma ook een menubalk heeft. Zo zit ik nu in de tekstverwerker Wordplus te werken, met een aantal actieve accessoires, waaronder een die ervoor zorgt dat mijn tekst iedere minuut automatisch wordt opgeslagen (ik schrijf dit op een ‘Stacy’, een draagbare ST- computer die nogal eens last van stroomuitval heeft…).
Er bestaan letterlijk talloze accessoires, met nog talrijker toepassingen. Van calculator en tekst- verwerker tot en met complete spelletjes, klok- jes-met-wekker en kalenders toe. Tot mijn favoriete accessoires behoren RES-SHIP van de programmeur Paul Janssen, die een proportio- nele muisversneller (naar keuze) installeert, het- geen onmisbaar is op een grootbeeld-monitor. Bovendien kan ik alle aangesloten harddisks in één keer veilig uitzetten met behulp van dit accessoire. Van dezelfde auteur wordt elders in dit tijdschrift een ander accessoire besproken dat complete harddisks kan kopiëren.
Opgepast! Hier komt het gevaaaaar…
Zowel accessoires en autobootende program- ma’s zijn niet altijd even goed te vertrouwen. Ik spreek hier niet over mijn persoonlijke voorkeur voor bepaalde programma’s, maar over reële problemen. Test een ‘autobooter’ of accessoire altijd eerst uit vanaf floppy; het is een heel gehannes om een harddisk met een ondeugdelijk accessoire die niet meer opstarten wil alsnog aan de praat te krijgen. Bovendien komt het ook nog vaak voor dat accessoires en/of autobooters elkaar gaan zitten vervelen (net zoals sommige kamerplanten niet naast elkaar op de venster- bank willen staan). Dus een op-zich-deugelijk programma of accessoire garandeert nooit een correcte werking in samenhang met andere.
Bovendien speelt de onderlinge volgorde van afhandeling vaak ook een rol. Het maximum aantal accessoires dat men kan installeren is zes.
Het kan gebeuren dat een bepaald accessoire wel werkt als laatste in de keten, maar het niet doet als het zich ergens in het midden bevindt. De auteur heeft er dan kennelijk dan geen rekening mee gehouden dat zijn accesoire niet de enige Is, maar dat er na hem nog wel eens andere zouden kunnen hangen. Advies: gebruik hem alleen, of helemaal niet. Men moet er ook rekening mee houden dat sommige accessoires compleet moe- ten zijn. Dit betekent dat er soms nog een ander bestand bij aanwezig moet zijn, dat zich ook op de rootdirectory moet bevinden. Dit bestand draagt doorgaans dezelfde naam als het acces- soire, maar dan met de extensie ‘RSC’,
Ditzelfde geldt trouwens voor veel program- ma's, bijvoorbeeld het bekende tekenpro- gramma Degas Elite bestaat uit de programma- file DEGLITE.PRG en DEGELITE.RSC. Zorg dus dat het accessoire compleet is, en dat het compleet op de rootdirectory van de bootdrive staat. (Als het allemaal goed is gegaan, kunt ude voorgaande computerjargon-zin gewoon begrij-
n…).
Vond moet men er rekening mee houden dat alle accessoires evenals autobooters RAM-ge- heugen opeisen. Veel residente accessoires redu- ceren het beschikbare werkgeheugen vaak aan- zienlijk. Gebruik accessoires dus alleen als ze nodig zijn, het is zinloos om de voornoemde ‘AUTOSAVE' voor Wordplus te installeren als ik van plan ben ín Calamus teksten te gaan vormgeven. Het is onbruikbaar, en het gebruikt bovendien alleen maar werkgeheugen.
Resumé
Bij het booten gebeurt er dus (in volgorde):
I)
TOS wordt uit ROM gelezen (zie de vorige aflevering). Is er geen TOS in ROM dan probeert de machine TOS op drive A te vinden; is hij daar ook niet, dan heeft u eigenlijk helemaal geen computer maar een doos vol electronica.
2)
Geheugen wordt vrijgemaakt. Met een koude reset alle geheugen, en met een warme reset het grootste gedeelte.
3)
Computer kijkt of er een floppy in drive A zit. Zo ja, dan kijkt hij ook nog eventjes of er eventueel een harddisk is die zich aanmeldt. (Zit er geen floppy in drive A en is er geen bootable harddisk, dan verschijnt er na relatief lange tijd toch een ‘kale’ desktop - dus zonder accessoires en dergelijke).
4)
De computer springt bij een eventuele bootable harddisk over naar partitie C, gaat anders door op floppydrive A.
5)
Van de A- of C-drive wordt de AUTO-folde afgehandeld, dat wil zeggen de erin aanwezig geldige programma’s worden één voor gerunned.
6)
GEM wordt geïnstalleerd; de accessorre
den gelezen van de rootdirectory van de boo drive (A of C) en een keer gerunned. Is een van de accessoires incompleet dan wordt die meestal overgeslagen of er verschijnt een foutmelding; is een van de accessoires ècht rot, dan reset de
URN CEG
31
mais
NT pl mamie
1
schuwt niet alleen, maar vraagt ook nog of men de diskette aan één of aan twee kanten geformat- teerd wil hebben.
Afbeelding 1 toont stapsgewijs wat er allemaal gebeurt tijdens het dubbelzijdig formatteren van een floppy-disk in drive A. Omdat vrijwel alle computers tegenwoordig met dubbelzijdige diskdrives zijn uitgerust kan men de diskette meestal gewoon aan twee kanten formatteren. Het verschil tussen enkelzijdig en dubbelzijdig geformatteerde diskettes is simpelweg de opslag- capaciteit. Op een grammofoonplaat kan men immers ook meer muziek opslaan als men beide zijden gebruikt. Voordat men de diskette in de drive stopt, is het van belang zich ervan te vergewissen dat het kleine plastic schuifje op de hoek gesloten is. In geopende toestand is het namelijk voor de computer onmogelijk om op de diskette te schrijven, en er moet immers een (eventueel nieuwe) inhoudsopgave op geschre- ven worden.
Het aan- en uitzetten van de computer
Om te beginnen moet er een onderscheid gemaakt worden tussen de verschillende confi- guraties: voor de bezitters van een harddisk gelden andere regels dan voor computergebrui- kers die alleen maar vanaf floppydisk werken. Voor deze laatsten geldt dat de verstandigste manier van aanzetten is: eerst de randapparatuur (dat wil zeggen eerst het beeldscherm en de eventuele printer) en dan pas de computer.
Men kan zich hierbij voorstellen dat de compu-
Afbeelding 3:
De GEM-desktop met twee geopende vensters. Het onderste venster toont het venster dat de inhoud van de rootdirectory C van de harddisk laat zien (zie ook in de grijze balk bovenaan dat venster: C:\ ). De muiswijzer bevindt zich boven de AUTO-folder. De inhoud van de AUTO- folder staat afgebeeld in het venster rechisboven. Let op de geïnstalleerde accessoires: er zijn er drie aanwezig (linksboven onder het desk-menu) en corresponderen elk met een gelijknamig ACC-bestand op de rootdirectory van drive C.
EEN File View Options Desktop Info... Pí
211846 bytes used in 14 items
EUR vien Options
Open Show Info.
Hea Folder Clase Diase Hindon
Afbeelding 1:
Het formatteren van een floppydisk vanuit de GEM-Desktop
ter, zodra zij aangezet wordt, onmiddellijk probeert een toetsenbord, een printer of scanner, een modem en/of een beeldscherm te vinden. De verschillende aansluitingen naar deze rand- apparaten worden als het ware geïnitialiseerd, maar het is echter geen ramp als men eens een keertje een andere volgorde aanhoudt. Hieruit volgt min of meer dat het ten zeerste afte raden is een printer of wat dan ook in de computer te pluggen wanneer deze eenmaal aanstaat. Me- nige soundchip heeft het door dit soort dingen begeven. Voor de goede orde, het is niet erg als men pas later besluit de printer aan te zetten, het is pas gevaarlijk als men de printerplug in de computer steekt wanneer deze aanstaat. Dus wanneer men een plug in decomputer wil steken of uit de computer wil halen: eerst ALLES uitzetten!
Voor het uitzetten geldt de omgekeerde vol- gorde: eerst de computer uit, dan volgt de randapparatuur. Degenen die met een harddisk werken moeten zich aan bepaalde regels hou-
CJ SUFERET
AMONSTEPRX
ERSCODE EXE
POOLFIJEPRG SNAFE_E:FRG
START 100 .PRG
. nen
Groot t_E.ncx
LASER-E ACK
den, anders dreigt de computer de gehele hard- disk niet te zien. Als voorwaarde geldt in dít geval wel dat de harddisk ‘bootable’ moet zijn; wat dit precies inhoudt zal ik in een latere aflevering uitvoeriger bespreken. In ieder geval kan men dit controleren door te kijken of er op de partitie C (de eerste partitie van de harddisk) een file (bestand) aanwezig is met de naam SHDRVR.SYS of SH204.SYS. Dit bestandje wordt gegenereerd door een pro- gramma dat bij de harddisk geleverd wordt, HINSTALL.PRG. Met behulp van dit pro- gramma kan men de harddisk “bootable” maken, dat wil zeggen ‘zelf-opstartend’. Maar wanneer men wil, kan men ook de harddisk opstarten vanaf floppydisk A; ik ken mensen die dit uit veiligheidsoverwegingen verkiezen boven een zelf-opstartende harddisk. Maar in het algemeen gaat er betrekkelijk’ weinig mis met een zelf- opstartende harddisk. Terug naar het aanzetten voor de harddisk- bezitters. Ook voor hen geldt dat eerst de randapparatuur aangezet moet worden alvorens de computer aan te schakelen. Omdat zich onder de randapparatuur een harddisk bevindt, dient men erop te letten dat de harddisk gereed moet zijn met het initialiseren. Het komt hierop neer dat de lees- en schrijfkop van de harddisk eerst klaar moet zijn met een bepaalde “positie” in te nemen, voordat de computer aangeschakeld mag worden. Bij de vaste harddisks (modellen Megafile 20, 30 en 60; SH204 EN SH205) betekent dit dat het gele ‘actìvity’-lampje ge- doofd moet zijn en het groene ‘power’-lampje moet branden. In het algemeen gaat dit initialise- ren gepaard met een vriendelijk pingelend ge- luid. Indien het gele lampje niet uitgaat is er iets raars aan de hand, dat tal van oorzaken kan hebben. Het is misschien in dat geval handig om even contact op te nemen met de handelaar © iemand die wat langer ervaring heeft met deze dingen. De bezitters van een Megafile 44 (ee verwisselbare harddisk) moeten niet op he? power-lampje alleen letten; onder de cartridge opening moet daar het gele lampje gedoofd zijn en het groene lampje branden. Het initialiseren van dit type harddisk is hoorbaar met een zacht ‘krakend’ geluid. Daarnaast is het voor alle harddisks van groot belang dat de ventilator begint te blazen op het
29
moment dat de harddisk wordt nangeschakeld het is weliswaar niet noadeakelijk voor het werken met de computer, maar wel voor het behoud van de harddisk. Macht die niet begin nen met blazen, dan kan er een sekeringe ie kapot zijn, en moet men er eerst voor zorpen dat die vervangen wordt Voor de (gelukkige) hezitters van cen Atari SLMR04 Iaserprinter geld dat deze aan MOF] staan. Of de harddisk nu geïnitialiseerd of nie! de laserprinter moet aanstaan. Dit is gelegen 1 het feit dat de harddisk als het ware niet als cerste aanwezig is in de rij, maar ‘aan’ de Inserprinter ‘hangt’. Nu brengt dit het nadeel met zich MEE dat men de hele tijd - of men nu gaat printen of niet - naar de harddiskventilator moet luisteren {en dat is een behoorlijke stofzuiger) Als een- voudigste oplossing kan men dan de achterklep een beetje open zetten, zodat alleen het rode lampje blijft branden. Zolang er maar voedings spanning aanwezig is, is dit voldoende om ‘door te kunnen lussen’ naar de harddisk Omdat dit niet zo’n erg elegante oplossing is, zijn er allerhande hardware-trucjes bedacht die men kan naslaan in een van de vorige ST-bladen. Ditzelfde geldt overigens voor de harddisk, er zijn aanpassingen voor de harddisk gefabriceerd die er voor zorgen dat men wel de gehele configuratie in één keer aan kan zetten. Voor inlichtingen omtrent dit printje en de eventuele montage ervan kan men zich wenden tot het redactie-secretariaat van dit blad.
Booten: de warme en koude start
Welnu, wat gebeurt er allemaal met het aanzet- ten van de computer? Een heleboel, ik zal trachten alleen datgene wat van belang is voor de ‘gewone’ gebruiker hier toe te lichten. Het aanzetten, of liever gezegd, het opstarten van de computer wordt ook wel aangeduid met het Engelse woord ‘booten’ (dat overigens ook in het Nederlands wordt gebruikt). Er wordt on- derscheid gemaakt tussen een warme en koude
opstart. Van een koude opstart is sprake wanneer men de machine van helemaal uit (er staat dus nog geen stroom op) aan zet. Met de nieuwe TOS-versie (1.4) kan men de koude opstart simuleren door middel van de toetscombinatie Control -Alter- nate -Rechtershift -Delete. Voor de andere TOS-versies zijn er diverse PD-programma’s in omloop die dit op een andere manier kunnen bewerkstelligen. Op de diskette die bij de Atari harddisks wordt geleverd slaat in de folder HINSTAL zo'n programma (COLD- BOOT.PRG).
Een warme reset kan men op TOS 1.4 bereiken door de toetscombinatie Control-Alternate-De- ete. Een warme reset is precies hetzelfde als het indrukken van het kleine resetknopje aan de achterkant van de machine. De bezitters van een Mega ST krijgen hier na verloop van tijd weliswaar een hele lange rechterarm van, maar als zij TOS 1,4 in de machine hebben, is het gemakkelijker met deze toetscombinatie, Het spreekt vanzelf dat er nooit sprake kan zijn van een warme reset als de machine nog niet
aanstond.
vm
30
t als €€ Srgisinfoppydri
De computer diskette aanwe
zig 151
starten fi formatteer! eindelijk wel jd Ei ien kan alleen erg v
werkelijk door heeft dat ef niets
De AUTO-folder
rdt Nadat de computêr dit geek oe, pn TOS geïnstallee d; de ged d SPEER andere of er end Ee eb hi alle Be
AUT! jd a, . ze Ì enn programma’s uitvoeren. Rn in wellicht denken, dat is makkelijk: gew nan ker Of , KUTO tokder zetten en hollen maar. Helaas, die lieger gaat niet op. In
vlieger g: ea
r def jn de drive zit.
n. dat de AUTO-folder wordt afgehan- de (emaal niet aanwezig.
kunnen dan wel in de
een latere aflevering nog uitgebreid aan de orde) dan bestaan hier eenvoudige programma’s voor die er vaak zelfs voor bedoeld zijn om in de AUTO-folder geplaatst te worden. Enkele van mijn persoonlijk zeer favoriete programma’s uit de AUTO-folder zijn: AC- CENT en TRASHBACK van de programmeur Markus The, Het eerste programma zorgt er voor dat ík onder alle omstandigheden de meest voorkomende ‘vreemde letters onder mijn toet- senbord krijg, In programma’s als Catamus (waar ik beroepsmatig mee bezig ben) en Alert soorten tekstverwerkers heb ik deze 5 dan meteen voorhanden, Gebruikers van
Îdng prive A: L prive B: L OK te appeelding 2: a
prive EN (o)
dialoogboxen die verschijnen p,. {eren van een floppydisk onder ij ben, ‚dere TOS-versies zijn deze rie ln
ko, ieer-optie zit er dan oa „: N (de kop a. Tiet bj el,
e pulaire tekstverwerker W, od van het ‘gordijntje te moeten Pen, me deze symbolen te komen. Het à om, enoemde programma is spikspiin Si ben ik eigenlijk nog een beetje aan hey Us maar tot nu toe gedraagt het zich uit, ten, zorgt ervoor dat alles dat ik weggooi Kn, ruggehaald kan worden. SN Het is echter wel zeer belangrijk te deze programma’s die vanuit de AUrg estart worden allemaal ten kosje a Ork, beschikbare RAM-geheugen. Beag, % veel van deze programma’s in de AUT à staan, dan kan het best zijn dat als u Île met een programma wil gaan werken a veel geheugen vraagt (bijvoorbeeld nk programma) dit dan onmogelijk Wordt No dit met de bovengenoemde twee pr Ly Siet zo gauw gebeuren, maar het pri duidelijk zijn: voor het beschreven gemak, es ik met beschikbaar werkgeheugen. w; namelijk nog niet klaar met het opstarten, computer, als de AUTO-folder afgehandeij Er volgt namelijk nog meer gebruikengen, dat naar persoonlijke voorkeur geïnstalleerde worden dat ook weer geheugen vraagt.
De
De Accessoires
Accessoires zijn heel bijzondere en ook he handige dingetjes, die typerend zijn voor gebruiksgemak van de ST-computers, Op zelfde manier zijn deze hulpjes bekend bijt Macintosh terwijlze zich in MS-DOS omgeriy laten vergelijken met residente programmas in de CONFIG.SYS vermeld staan, Een a soire is eigenlijk een gewoon programms & alleen op een andere manier aangeroep! worden. Dit betekent dat het ook op eel
manier gestructureerd is lan een gewoon gramma. be! Het belangrijkste en mees n het oogst, kenmerk van een ‘gewoo. programmas, laatste drie letters altijd} >, APPof Deze laatste drie letters « dt men Ik as taal ook wel aan met -t woord Ber ú Kortom, als een file (bes. …d) de ex APP of TOS heeft, wordt door de
september /oktober 1-)Û Sd
in BELGIË fe allee verkrijgbaar bij HET COMPUTERWINKELTJE MECHELEN
ST BOEKEN Top 20 Augustus 1990
Het grote Calamus Boek Het complete Atari ST boe
Kk voren
Het grote Atari ST=Handboek …………, *Game Maker's Manaual — ST and STOS TOS 1,4 UPDATE Buch «uses senseo. Machinetaalboek voor de Atari
Grote Atari MIDI-boek
Peresvevense 69
Data Becker-gids: GÉA BASIC 3,0 v.. 37 Technical Reference Guide ST - vol 2
Werken met Signum! & Signum2 ° Ì 68000 Assembly Language Programming E Technical Reference Guide ST - vol 3 Grosse GÉA BASIC 3,5 Buch Grosse ST Drucker Buch „ Atari ST Ist Word Plus …… En Atari ST Profibuch, 5e erweiterte Aufl *Your Second Manual to the Atari ST
ST Software TOP 40
Chaos Strikes Back „ „ 89 *F-29 Retaliator …… Flight Simulator II *Kick Off II „ Magnum 4 Midwinter „ *Canvas … SimCity *Harlekin „ *F-19 Stealth Fighter
39,
Programmeren in Atari ST GfA BASIC 64, Atari ST messen, steuern, regeln «……… 119
Signum! versie 2 NL =Referentiegids 32 ’
90 99 50
50
‚90
‚90
ST communicatie: Interlink ST ,
e H microcomputer tijdschriften boeken en software
Actuele ST Boeken
68000, GEM, C
68000 Ass Lang Programming «…« 59 Data Becker-gids: GEM ‚ses 32,90 Learning C:Graphics on Amiga&ST 49
Grote Atari MIDI-boek ‚‚. 69,90 Signum! 2 NL referentie «……… 32,50 Werken met Signum! & Signum2 «… 55 Het complete Atari ST Boek «…… 99 (vertaling van het ProfíBuch)
Atari ST Intern 2,0 + disk „ 99,90 Data-Becker-gids: Signum! verwacht Het Grote Calamus Boek ‚……… 39,90 Programmeren in ST GFA BASIC 64,50 Data Becker-gids: GfA 3.0 «… 37,90 GFA Tools en Algorithmen „…… 69,90 Het grote Atarí ST Handboek 69,90 Machinetaalboek voor de ST . 49,90 Grote BASIC boek voor ST ‚…… 59,90
69,90 49 Atari ST nederlands 39 ST …… 49,90
Atari St duits
Grosse GFA-BASIC 3,5 Buch „…. 69 Das grosse Atari ST Drucker Buch mit diskette ‚…‚… „ 69 ST 3D-Grafik und Animation „……… 79 incl, disk
Atari ST Hardware Handbuch .……… 79 Atari ST messen,steuern,regeln 119 angewandte Interface-Technik
Programmierpraxis OMIKRON BASIC 69
ACTUELE
ST utilities:
M Sabbestraat
Atari ST — Duits, Engels
ST-SOFTWARE
39, B-2400 Mechelen
tel: 015-240 66 45 fax: 015-20 73 32
HET COMPUTERWINKELTJE BRUGGE Moerkerkseeteenweg 241, R-43I0 Brugge
tel: 0%0=37 09 61 Fax: 050-36 16 55
TOS 1,4 UPDATE-Buch Atari ST SIGNUMI Zwei „esvvse. 69 Grosse Buch zu IST Word Plus „… 49 Das Grosse SIGNUM! Buch ediek … 69 Atari ST assembler Buch tdisk « 75 Die Larry Story vovovsvvorereer 25
Your second Manual to the ST …… 55 Game maker's Manual = ST & STOS 45 Tutn & Burn: Guide to Falcon „… 45
Virussen
Das grosse Computer-Viren Buch 59 Computel's Computer Viruses …… 45
Hint Books Dungeon Master's Handbook „ Official Larry Book „.……« Hintbook Black Cauldron „ Hintbook Indiana Jones „essenss 25 Hintbook Leísure Suit Larry IL 25 Hintbook Manhunter 2 ssssssenss 25 Hintbook Police Quest IL Hintbook Space Quest III
MIDI boeken
Grote Atari MIDI-boek „…‚…….… 69,90 MIDI, muziek en computer .…… 59,50 MIDI Handboek (Vanderaart) „ 49,50 MIDI and SOUND Book for the ST 49 MIDI Programmer's Handbook „……… 65
(inclusief BTW)
ST games:
*Leisure Suit Larry III ., 129 *Italy 1990 — winners ed „ 79 Fighter BOMBER „ . ew 99 *Fighter BOMBER Mission .… 59
Tempus 2,06 . Starflight …… King's Quest IV
King's Quest III Pack .…… 119 kTennis Cup „seesvses 79 Ferrari Formula I 89 Scenery Disk Hawaii „‚……… 59 Flight Command „…………. 99 Scenery Disk W‚Europe .…… 59
*Cartoon Capers Jet „ssossver *Damocles Hisoft DevPacST „ Multí-Emulator Fire-Brigade
Flash 1,6 .………
ST databases ed:
Superbase Professional 799 Superbase Personal 2 , 319 Superbase Personal ‚‚… 195
ST grafiek en muziek: KCanvas „evsssrer Platine ST NL STOS Sprites „ STOS Compiler „s.v 79 STOS Maestro sss. 89 Video Titling Design „ 89 requires CAD 3D
ST spreadsheets,tekstverw: Logistix sssvessverver 369 Mavis Beacon Typing .… 115 TimeWorks DTP ST ‚‚…… 429
Space Quest III ‚‚…..……,… 99 Ist Word Plus 3,0 UK „ 329 WordPerfect ST ‚‚…… 823 Balance of Power 1990 .…… 89 Harlekin 169 Populous „sssesoorors 89 wordpr, scrapbook etc, “Turbo C 2,0 Profi Pack „, 549 Dungeon Master (color) „ 89 ST programmeertalen: Police Quest .…….……...….……. 89 Hísoft DEVPAG ST 2,0 215 Falcon — the F-16 Fighter 89 Turbo C 2,0 Profi Pack 549 ACD B IPPTEEEEEREN 99 mit MAS-6BK-assembler Police Quest IL 89 GFA BASIC 3,5 „sveveev 359 “Chess Champion 2175 99 Hisoft BASIC compiler 289 Red Storm Rising 89 “Hisoft FORTH „eeseevs 149
winkel open van dinsdag t/m
zaterdag tussen 10 en 5 (maandag gesloten)
alle prijzen zijn inclusief BTW — verzendkosten f 6,- per bestelling
Tempus 2,06 Paperboy «se» 79 C-Breeze Editor Pipe Maniall 79 Grosse ST Virenschutz 85 Pirates … 89 Knife ST -disk editor 115 Populous . 89 Multi-Emulator „‚…… 69,50 Projectyle . 89 Turbo ST — sw blitter 109 PRO Tennis Tour . 89 Twist - applic, switch 159 Red Storm Rising …… 89 Wercs - resource const 115 Scenery Disk Hawaiian 59 Shoot 'm Up Constr Kit 99 ST games: Skyfox II ensaeenenen 39 Battlehawks 1942 95 Tennis Cup sessssanenn 79 Blood Money „…… 89 Tower of Babel .. 89 Cartoon Capers 19 _ Turbo Outrun «79 Damocles ‚‚…… 89 Xenon 2: Megablast «… 89 *F-19 Stealth Fighter . 99 F-29 Retaliator ‚……… 89 denkspelen: Ferrari Formula l ‚……… 89 Eindeloos Bridge 2 «…… 149 Fighter BOMBER „‚‚….. 99 _Battlechess ……… A5 Flight Command „es... 99 *Chess Champion 2175 … 99 Flood seseosvese ... 89 Football Manager World adventures: CUp ssseesansevvereee 19 Chaos Strikes Back ‚…… 99 Ghostbusters IL ‚…‚…… 89 Chaos EDITOR …… « 59 Hard Driving (color) « 79 _Drakkhen . ant KItaly 1990 — winners ed 79 Imperium …… … 89 Kiek OFF II veesverver 89 King's Quest IV osese. 119 Magnum 4 seseeevvverr 99 KLeiguve Suit Larry 3 « 129 Afterburner, Batman, Maniac Mansion «see 89 Double Dragon, Operation Midwinter « …aen 99 Wolf Stavflight bread: Ninja Warriors ssseve 79 SimCity …… 99 Operation Thunderbolt 79 _ Ultima V , 99 Out Run sesseevvervver 39 WindWalker 99
% Vermeld tev/
ens: ‘STICHTING ST!
onze nieuwe ZOMER 1990 CATALOGUS is nu uit, % We sturen hem GRATIS toe als je ons een % kaartje stuurt met je naam en adres,
dealer aanvragen welkom
33
ts
at
computer zichzelf en i
en mislukt het dat vens akin )
De file DESKTOPNF wordt gelezen, maar
da ï ï rrke in de volgende aflevering meer
De GEM-desktop verschijnt.
TIP: an 5 kan het zijn dat harddisk-gebruikers vre geen toegang meer krijgen tot hun isk, en dus niet meer bij hun kostbare gegevens kunnen komen. Voor hen geldt: alles uitzetten, computer aan en daarna pas de hard- disk (de omgekeerde volgorde dus). Pak de diskette die bij de harddisk geleverd werd Atari Advanced Harddisk Utilities’) en open deze floppy. In de hierop aanwezige AUTO- folder staat een programma AHDLPRG. Run dit programma door er een dubbele klik op te geven. Maak één van de floppy-ikonen vervol- gens zwart door het eenmaal aan te klikken, en ga naar het menu ‘Opties’. Kies daar “Install diskdrive’ en vul bij de driveletter een ‘C' in (moet een HOOFDLETTER zijn). Klik dan op Install’, er staat nu een derde ikoon op de Desktop. Nu heeft men weer toegang tot de harddisk. Verwijder de boosdoener en start weer
op de gebruikelijke wijze op.
Vervolg van pag. 27 Het Lan-Tech netwerk
Dit betekent dat verschillende printers op ver- schillende node’s tegelijkertijd door meerdere gebruikers benaderd kunnen worden. Maar dit heb ik al eerder in het artikel besproken. Message system.
Door gebruik te maken van een accessoire die staat op de bij het Lantech netwerk geleverde diskette, de verschillende gebruikers berichten kunnen versturen naar de gebruiker van een andere node.
Netwerk toegang instelbaar.
Dit betekent dat bij het aanmaken van de installtie-software kan worden gedefinieerd welke node wel of geen toegang krijgt tot de verschillende partities van de in het netwerk opgenomen harddisk(s). Voor elke node kunnen maximaal 14 partitions worden gedefinieerd. Dit kan bij grotere netwerken van belang zijn om te voorkomen dat er gebruikers in hardisk- partities kunnen rondneuzen waar ze niels te zoeken hebben.
Het is onmogelijk voor het netwerk om via de ene node een diskdrive van een andere node te benaderen. Het lukt dus niet om van éen diskdrive van de ene node files te copiëren naar een diskdrive van een ander node. Wilt men dat toch doen, dan moet de gebruiker van de ene node de files van de diskette op cen harddisk of ramdisk van een server zetten, Waar beide gebruikers toegang Op hebben. Daarna kan de
gn nn
32
hier
Het is van belang 16 vesefen di ffe artikel besproken ingen % houden
gebruikers zich aan oet rings
bedoel ik dat het STO’ eet folder met de naâ A be
betekenis geeft, ef divelfde £ de, TIP en
genoemde extensies: PRG, É den orbeeld p
‚nn -om maa nl at de
en
inhoud van een thenterprode en al bijvoor-
na kan men dat geen naam BEV
beeld: bes ‘CONCERT.PRG'. De computer en er dan afbeelden als cer! program, Vette
door er alleen maar verwarring hi) computer denkt dan dat dit progr A baars door de musici, ook oor em ui
Men zal in dat geval het kan naam moeten _ SCVO … CONCPRG.DOC of iets dergelijke 8 Zou men op e automobiel a p peter niet opslaan in een folder De hf ‘AUTO’, en zeker niet op een driv
pijvoorbee
gebruiker van de andere node de files daarvan naar zijn eigen diskette overzetten.
Conclusie
Persoonlijk moet ik zeggen dat ik, op wat aanloop problemen na, prettig gewerkt heb met het Lantech Netwerk. Ook als je aan meerdere nodes een harddisk hebt hangen, gaat het overzetten van files van de ene harddisk naar de andere net zo gemakkelijk als dat je files op je eigen harddisk van de ene naar de andere partitie verplaatst. Het is gewoon een kwestie van window openen, files aanklikken en naar het andere window slepen. Het maakt niet uit of je de files copieert, verplaatst of wist. Als gebruiker merk je niet of je direct aan de aangesloten harddisk zit of dat dit via het netwerk gaat.
Kosten
Tja, en wat kost al dat moois zult na het lezen van het bovenstaande zeggen. Een Lantech netwerk voor twee node’s, bestaande uit twee kastjes plus de bijbehorende software, handlei- ding en vijf meter coax-kabel kost fl 950,- inclusief BTW. Een los netwerkkastje voor uitbreiding van het netwerk kost fl 475,- incl BTW. De voor het netwerk gebruikte coax-
start wordt. Immers, deze na S gereserveerd voor een fol die ä
Pp
het word d À gocessoire k Ù Mok, et bestand KOPLAMP.ACC’ „af rope
Nien Prijer
ij el, Van
op de jn de war sturen ir geen beperking in het ‚het wijst alleen op bepaaige ik ties waar men zich maar beter aan ha On, zo zijn ef veel meer gebruiken waa, oden ar wel van op de hoogte kan zijn, Men bes, natuurlijk onmogelijk die hier almaar sommen. op le
er deze vrij omvangrijke gelukkig eeft u twee maanden de rij Vering gjlemaal op te nemen On At 1E proberen, 0 volgende keer zal ik het onder meer hepy… De é Desktop, wat er gebeurt als de file D Over TOP.INF gelezen wordt en hoe men d k. entueel wijzigen. Veel ple en
Tot 20V
maken en ev „boot it!
Bob Elbracht
kabel met BNC-pluggen is overigens gemakt. lijk zelf te maken. Het Lantech netwerk werg ons ter beschikking gesteld door de firma, Volders Computer Service, Postbus 219%, 3001 AX Rotterdam, tel: 010-4511537, fj, 010-4511500. É
Egbert de Rooij En
PROBLEMEN MET UW ST?? WIJ VERHELPEN ZE!!
Onderzoekskosten: f 25,- Reparatiekosten: Maximaal f 150, (excl. onderdelen) Reparatieduur: BINNEN 1 WEEK UIT-EN-THUIS! (o.v‚v. beschikbaar zijn van onderdelen)
Vening Meineszstraat * 6717 AJ Ede
Tel. 08380-20926
september/oktober 199
8 in BELGIE ís alles verkrijgbaar bij: HET COMPUTERWINKELTJE MECHELEN M Sabbestraat 39, B-2800 Mechelen tel: 015-20 66 45 fax: 015-20 73 32 ld - L HET COMPUTERWINKELTJE BRUGGE
microcomputer tijdschriften Moerkerksesteenweg 241, B-8310 Brugge LOM NULL tel: 050-37 09 61 fax: 050-36 16 55
ST BOEKEN Top 20 Augustus 1990 Actuele ST Boeken
Het grote Calamus Boek „ …… 39,90 68000, GEM, C Atari ST — Duits, Engels Het complete Atari ST boek ‚sss... 99 68000 Ass Lang Programming ««…« 59 TOS I,4 UPDATE-Buch „evsververs 39 Programmeren in Atari ST GEA BASIC 64,50 Data Becker=gids: GEM „…sss« 32,90 Atari ST SIGNUM! Zwei v‚ssvvers 69 AtacitoT mabern Pee UEEL NSE LANGERE, Learning C:Graphics on AmigaáST 49 Grosse Buch zu IST Word Plus ‚‚ 49 Het-grote rare Aan Oe IEEE VU Das Grosse SIGNUM! Buch +#disk „ 69 *Game Maker's Manaual - ST and STOS , 49 Atari ST nederlands Atari ST assembler Buch +disk „ 75 TOS 1,4 UPDATE Buch „‚ssssevenssevers 39 Grote Atari MIDI-boek ‚ses 69,90 Die Larry Story svssrsverseverr 15 Machinetaalboek voor de Atari ST „, 49,90 Signum! 2 NL referentie «……… 32,50 Signum! versie 2 NL -Referentiegids 32,50 Werken met Signum! & Signum2 ,, 55 Your second Manual to the ST v« 55 Grote AEL NLD EDGE L NSR NENRNNE 69,90 Het complete Atarí ST Boek ‚……… 99 Game maker's Manual — ST & STOS je : vertaling va tofiBuch Turn & Burn: Guide to Falcon ‚… 4 aa deosalsid dE BASIC 3,0 „…… 37,90 ze ST LAUER Db f diek e bbr Technical Reterence Guide ST - vol 2, 59 Data-Becker=gids: Signum! verwacht Virussen Werken met Signum! & Signum2 ……………….…. 54 Het Grote Calamus Boek .…….…… 39,90 Das grosse Computer-Viren Buch 59 68000 Assembly Language Programming … 59 Programmeren ín ST GFA BASIC 64,50 Compute!'s Computer Viruses ……… 45 Technical Reference Guide ST — vol 3 69 Data Becker-gids: GÉA 3,0 «… 37,90 KEEL 69 GFA Tools en Algovithmen «…… 69,90 Hint Books See EEN « 69 _ tet grote Atari ST Handboek 69,90 _ Dungeon Master's Handbook «……- 39 Be EEn An Plus „ . 59 Machinetaalboek voor de ST . 49,90 Official Larry Book „………« Atari ST Profibuch, Se erweiterte Aufl 89 Grote BASIC boek voor ST «…… 59,90 _ Híntbook Black Cauldron prourpSscond,Maaual EO the Atâri ST on, 55 5 Hintbook Indíana Jones „…… Atari St duits Hintbook Leisure Suit Larry IT 25 Grosse GFA-BASIC 3,5 Buch „….…….. 69 Hintbook Manhunter 2 „sssserere 25 ST Software TOP 40 Das grosse Atari ST Drucker Buch Hintbook Police Quest II „‚……- 25
mitfidiskettensses nisi sete viele s oll69, Hintbook Space Quest III „‚………- 25 ST 3D-Grafik und Animation „……… 79
Chaos Strikes Back „
*F-29 Retaliator …… incl. disk MIDI boeken
Flight Simulator II Atari ST Hardware Handbuch .…... 79 Grote Atari MIDI-boek „….……. 69,90 *Kick Off II … Atari ST messen,steuern,regeln 119 MIDI, muziek en computer «…… 59,50 Magnum 4 …… angewandte Interface-Technik MIDI Handboek (Vanderaart) . 49,50
Midwinter „ *Canvas … SimCity *Harlekin „es... *F-19 Stealth Fighter
MIDI and SOUND Book for the ST 49 Programmierpraxis OMIKRON BASIC 69 MIDI Programmer's Handbook „…….…. 65
ACTUELE ST -SOFTWARE (inclusief BIW)
ST utilities: ST games: *Leisure Suit Larry III „… 129 Interlink ST Tempus 2,06 sessseevee 159 Paperboy s……» *Italy 1990 — winners ed . 79 Flash 1,6 …… C-Breeze Editor ..….. 95 Pipe Manial!
Fighter BOMBER „ „ess... 99 Grosse ST Virenschutz 85 Pirates ……
ST communicatie:
Fighter BOMBER Mission 59 ST databases ed: Knife ST -disk editor 115 Populous ……… 89 Tempus 2,06 „ Superbase Professional 799 Multi-Emulator ..…….… 69,50 Projectyle .………. 89 Starflight .…… Superbase Personal 2 , 319 Turbo ST — sw blitter 109 PRO Tennis Tour . 89 King's Quest IV „… Superbase Personal „…‚… 195 Twist — applics switch 159 Red Storm Rising » „… 89
Wercs — resource const 115 Scenery Disk Hawaiian 59 79 ST grafiek en muziek: : Shoot'm Up Constr Kit 99 89 XCanvas sssverssesveree 59 ST games: Skyfox II …… Platine ST NL . Battlehawks 1942 „.……… 95 Tennis Cup …… STOS Sprites «… Blood Money . 89 Tower of Babel
King's Quest III Pack „ “Tennis Cup seesseees Ferrari Formula 1 „
Scenery Disk Hawaii „ 59 STOS Compiler . “Cartoon Capers . . 79 Turbo Outrun …… . 79 Flight Command „sssvsvvee 99 STOS Maestro „… Damocles „sss «…. 89 Xenon 2: Megablast .… 89 Scenery Disk W.Europe » 59 Video Titling Design „ 89 *#F-19 Stealth Fighter . 99
*Cartoon Capers „ 79 requires CAD 3D F-29 Retaliator . 89 denkspelen:
Ferrari Formula 1 ST spreadsheets,tekstverw: Fighter BOMBER “Logistix «… …… 369 Flight Command . 79,50 Mavis Beacon Typing «… 115 Flood ssessveese . „2,99, TimeWorks DIP ST ..…….. 429 Football Manager World adventures: 99 Ist Word Plus 3,0 UK . 329 Cup »… vers 19 Chaos Strikes Back «…… 99 WordPerfect ST …… 823 Ghostbusters II ‚se. 89 Chaos EDITOR «…….. vaa Balance of Power 1990 ‚…… 89 Harlekin .sssvssveree 169 Hard Driving (color) . 79 Drakkhen ……..... Populous 3% „Sd eheeesereesinbD, wordpr, scrapbook etc. kItaly 1990 — winners ed 79 Imperium sees. “Turbo C 2,0 Profí Pack …… 549 Kick OÉf II ‚… 89 _ King's Quest IV Dungeon Master (color) ‚… 89 ST programmeertalen: Magnum 4 sees « 99 *Leisure Suit Larvy 3 ice Quest, serssasrsses, WOIJ Hísoft DEVPAC ST 2,0 . 215 Afterburner, Batman, Maniac Mansion «ese»
89 Eindeloos Bridge 2 .…… 149 99 _ Battlechess „……………. . 95 99 “Chess Champion 2175 … 99
Jet sersere *Damocles „ Hisoft DevPacST „ Multi=Emulator « Fire-Brigade „ Space Quest III „‚…
= the F-16 Fighter 89 Turbo C 2,0 Profi Pack 549 Double Dragon, Operation Midwinter 1,6 ee … 99 mit MAS-68K-assembler Wolf Starflight Î ä c Quest ve 89 GEÁ BASIC 3,5 „oves. 359 Ninja Warriors „…….. 79 SimCity .……… 8 hess Champion 2175 99 Hisoft BASIC compiler 289 Operation Thunderbolt 79 Ultima V ……… Í EE J Storm Rising «e 89 _ #Hisoft FORTH „‚… „ 149 _ Out Run ‚… 39 WindWalker Í 5 el open van dinsdag t/m zaterdag tussen 10 en 5 (maandag gesloten) onze nieuwe ZOMER 1990 CATALOGUS is nu Í ij jzen zijn inclusief BTW — verzendkosten f 6,- per bestelling * We sturen hem GRATIS toe als je c „ * kaartje stuurt met je naam en adres ank 4475158 | NMB 697915646 « Vermeld tevens: 'STICHTING ST' hi ie dealer aanvragen welk BE 27 | september/oktober 1990 gn ar A &
PS
Mi ORY-MOVEB. Hiermee kunnen op MEN wijze bytes van het ene geheugenadres
Er bet andere worden overgebracht. De a
n is: oproep!
ORY-MOVEB Svan adres, Saantal ed gnuar adres>
At versie 3.01 werkt dat goed, in versie 3.0 va tit, vandaar dat er ook een paar regels zijn re voegd die altijd werken. In dat geval de t MORY-MOVEB opdracht verwijderen, en
PROBLEMEN MET UW ST?? WIJ VERHELPEN ZE!
Onderzoekskosten 125,- Reparatiekosten Maximaal f 150,- (excl. onderdelen) Reparatieduur BINNEN 1 WEEK UIT-EN-THUIS!
die andere programmaregels de apostrof aan en pegin van de regel verwijderen.
(o.v.v. beschikbaar zijn van onderdelen)